๕. อินฺทฺริยวิภงฺค

๑. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

[๒๑๙] อิทานิ ตทนนฺตเร อินฺทฺริยวิภงฺเค พาวีสตีติ คณนปริจฺเฉโท. อินฺทฺริยานีติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ. อิทานิ ตานิ สรูปโต ทสฺเสนฺโต จกฺขุนฺทฺริยนฺติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุทฺวาเร อินฺทตฺตํ กาเรตีติ จกฺขุนฺทฺริยํ. โสตฆานชิวฺหากายทฺวาเร อินฺทตฺตํ กาเรตีติ กายินฺทฺริยํ. วิชานนลกฺขเณ อินฺทตฺตํ กาเรตีติ มนินฺทฺริยํ. อิตฺถีภาเว อินฺทตฺตํ กาเรตีติ อิตฺถินฺทฺริยํ. ปุริสภาเว อินฺทตฺตํ กาเรตีติ ปุริสินฺทฺริยํ. อนุปาลนลกฺขเณ อินฺทตฺตํ กาเรตีติ ชีวิตินฺทฺริยํ. สุขลกฺขเณ อินฺทตฺตํ กาเรตีติ สุขินฺทฺริยํ. ทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสอุเปกฺขาลกฺขเณ อินฺทตฺตํ กาเรตีติ อุเปกฺขินฺทฺริยํ. อธิโมกฺขลกฺขเณ อินฺทตฺตํ กาเรตีติ สทฺธินฺทฺริยํ. ปคฺคหลกฺขเณ อินฺทตฺตํ กาเรตีติ วิริยินฺทฺริยํ. อุปฏฺฐานลกฺขเณ อินฺทตฺตํ กาเรตีติ สตินฺทฺริยํ. อวิกฺเขปลกฺขเณ อินฺทตฺตํ กาเรตีติ สมาธินฺทฺริยํ. ทสฺสนลกฺขเณ อินฺทตฺตํ กาเรตีติ ปญฺญินฺทฺริยํ. อนญฺญาตญฺญสฺสามีติปวตฺเต ชานนลกฺขเณ อินฺทตฺตํ กาเรตีติ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. ญาตานํเยว ธมฺมานํ ปุน อาชานเน อินฺทตฺตํ กาเรตีติ อญฺญินฺทฺริยํ. อญฺญาตาวีภาเว อินฺทตฺตํ กาเรตีติ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ.

อิธ สุตฺตนฺตภาชนียนฺนาม น คหิตํ. กสฺมา? สุตฺตนฺเต อิมาย ปฏิปาฏิยา พาวีสติยา อินฺทฺริยานํ อนาคตตฺตา. สุตฺตนฺตสฺมึ หิ กตฺถจิ เทฺว อินฺทฺริยานิ กถิตานิ, กตฺถจิ ตีณิ, กตฺถจิ ปญฺจ. เอวํ ปน นิรนฺตรํ ทฺวาวีสติ อาคตานิ นาม นตฺถิ. อยํ ตาเวตฺถ อฏฺฐกถานโย. อยํ ปน อปโร นโย:- เอเตสุ หิ