เอวํ สติ สพฺพาสํ วเสน ปริจฺเฉทํ อกตฺวา กสฺมา อฏฺฐารสาติ อยเมว ปริจฺเฉโท กโตติ เจ. สภาวโต วิชฺชมานานํ สพฺพาสํ ธาตูนํ ตทนฺโตคธตฺตา. รูปธาตุเยว หิ อาภาธาตุ. สุภธาตุ ปน รูปาทิปฏิพทฺธา. กสฺมา? สุภนิมิตฺตตฺตา. สุภนิมิตฺตญฺหิ สุภธาตุ. ตญฺจ รูปาทีหิ วินิมุตฺตํ น วิชฺชติ, กุสลวิปาการมฺมณา วา รูปาทโยเอว สุภธาตูติ รูปาทิมตฺตเมเวสา. อากาสานญฺจายตนธาตุอาทีสุ จิตฺตํ มโนวิญฺญาณธาตุ, เสสา ธมฺมา ธมฺมธาตุ. สญฺญาเวทยิตนิโรธธาตุ ปน สภาวโต นตฺถิ. ธาตุทฺวยนิโรธมตฺตเมว หิ สา. กามธาตุ ธมฺมธาตุมตฺตํ วา โหติ. ยถาห "ตตฺถ กตมา กามธาตุ. กามปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก ฯเปฯ มิจฺฉาสงฺกปฺโป"ติ. อฏฺฐารสปิ ธาตุโย วา. ยถาห "เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา ขนฺธธาตุอายตนา รูปํ ๑- เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ. อยํ วุจฺจติ กามธาตู"ติ. เนกฺขมฺมธาตุ ธมฺมธาตุเอว. "สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา เนกฺขมฺมธาตู"ติ วา วจนโต มโนวิญฺญาณธาตุปิ โหติเยว. พฺยาปาทวิหึสาอพฺยาปาทอวิหึสาสุขทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสุเปกฺขาอวิชฺชาอารมฺภนิกฺกม- ปรกฺกมธาตุโย ธมฺมธาตุเยว.

หีนมชฺฌิมปณีตธาตุโย อฏฺฐารสธาตุมตฺตเมว. หีนา หิ จกฺขฺวาทโย หีนธาตุ, มชฺฌิมปณีตา จกฺขฺวาทโย มชฺฌิมา เจว ปณีตา จ ธาตุ. นิปฺปริยาเยน ปน อกุสลา ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุโย หีนธาตุ, โลกิยา กุสลาพฺยากตา