[๑๘๔] นิทฺเทสวาเร จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จาติ อิทญฺจ ทฺวยํ ปฏิจฺจ อญฺญญฺจ กิริยามโนธาตุญฺเจว สมฺปยุตฺตกฺขนฺธตฺตยญฺจาติ อตฺโถ. จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา หิ จกฺขุ นิสฺสยปจฺจโย โหติ, รูปํ อารมฺมณปจฺจโย, กิริยามโนธาตุ วิคตปจฺจโย, ตโย อรูปิโน ขนฺธา ๒- สหชาตปจฺจโย. ตสฺมา เอสา จกฺขุวิญฺญาณธาตุ อิเม จตฺตาโร ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ นาม. โสตญฺจ ปฏิจฺจาติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

นิรุทฺธสมนนฺตราติ นิรุทฺธาย สมนนฺตรา. ตชฺชา มโนธาตูติ ตสฺมึ อารมฺมเณ ชาตา กุสลากุสลวิปากโต ทุวิธา มโนธาตุ สมฺปฏิจฺฉนฺนกิจฺจา. สพฺพธมฺเมสุ วา ปน ปฐมสมนฺนาหาโรติ เอเตสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ สพฺพธมฺเมสุ อุปฺปชฺชมาเนสุ ปฐมสมนฺนาหาโร, จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทีนํ วา อารมฺมณสงฺขาเตสุ สพฺพธมฺเมสุ ปฐมสมนฺนาหาโรติ อยเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอเตน ปญฺจทฺวาราวชฺชนกิจฺจา กิริยามโนธาตุ คหิตาติ เวทิตพฺพา.

มโนธาตุยาปิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธสมนนฺตราติ เอตฺถ ปิกาโร สมฺปิณฺฑนตฺโถ. ตสฺมา มโนธาตุยาปิ มโนวิญฺญาณธาตุยาปีติ อยเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตน ยา จ วิปากมโนธาตุยา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธาย สมนนฺตรา อุปฺปชฺชติ สนฺตีรณกิจฺจา วิปากมโนวิญฺญาณธาตุ, ยา จ ตสฺสา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธาย สมนนฺตรา อุปฺปชฺชติ โวฏฺฐพฺพนกิจฺจา กิริยามโนวิญฺญาณธาตุ, ยา จ ตสฺสา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธาย สมนนฺตรา อุปฺปชฺชติ ชวนกิจฺจา มโนวิญฺญาณธาตุ, สา สพฺพาปิ กถิตา โหตีติ เวทิตพฺพา. มนญฺจ ปฏิจฺจาติ ภวงฺคมนญฺจ. ๓- ธมฺเม จาติ จตุภูมิกธมฺมารมฺมณํ. อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณนฺติ สหาวชฺชนกํ ชวนํ นิพฺพตฺตติ.