อิติ ตจฺฉาวิปลฺลาส- ภูตภาวํ จตูสุปิ

ทุกฺขาทีสฺววิเสเสน สจฺจฏฺฐํ อาหุ ปณฺฑิตาติ. เอวํ อตฺถโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

กถํ อตฺถุทฺธารโต? อิธายํ สจฺจสทฺโท อเนเกสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. เสยฺยถีทํ:- "สจฺจํ ภเณ น กุชฺเฌยฺยา"ติอาทีสุ ๑- วาจาสจฺเจ. "สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณา จา"ติอาทีสุ ๒- วิรติสจฺเจ. "กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา, ปวาทิยาเส กุสลา วทานา"ติอาทีสุ ๓- ทิฏฺฐิสจฺเจ. "เอกํ หิ สจฺจํ น ทุตียมตฺถี"ติอาทีสุ ๓- ปรมตฺถสจฺเจ นิพฺพาเน เจว มคฺเค จ. "จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ กติ กุสลา"ติอาทีสุ ๔- อริยสจฺเจ. สฺวายมิธาปิ อริยสจฺเจ วตฺตตีติ เอวเมตฺถ อตฺถุทฺธารโตปิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

อนูนาธิกโตติ กสฺมา ปน จตฺตาเรว อริยสจฺจานิ วุตฺตานิ อนูนานิ อนธิกานีติ เจ. อญฺญสฺสาสมฺภวโต อญฺญตรสฺส จ อนปเนยฺยภาวโต. น หิ เอเตหิ อญฺญํ อธิกํ วา เอเตสํ วา เอกมฺปิ อปเนตพฺพํ สมฺโภติ. ยถาห "อิธ ภิกฺขเว อาคจฺเฉยฺย สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา `เนตํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, อญฺญํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ. ยํ สมเณน โคตเมน เทสิตํ, อหเมตํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ฐเปตฺวา อญฺญํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปญฺญเปสฺสามี'ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี"ติอาทิ. ยถา จาห "โย หิ โกจิ ภิกฺขเว ๕- สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เอวํ วเทยฺย `เนตํ ทุกฺขํ ปฐมํ อริยสจฺจํ, ยํ สมเณน โคตเมน เทสิตํ, อหเมตํ ทุกฺขํ ปฐมํ อริยสจฺจํ ปจฺจกฺขาย อญฺญํ ทุกฺขํ ปฐมํ อริยสจฺจํ ปญฺญเปสฺสามี'ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี"ติอาทิ. ๖-