อตฺถโต ลกฺขณาทีหิ กมโต จ วิชานิยา

เภทาเภทา ตถา กิจฺจา ภูมิโต จ วินิจฺฉยํ.

ตตฺถ จกฺขฺวาทีนํ ตาว "จกฺขตี"ติอาทินา ๑- นเยน อตฺโถ ปกาสิโต. ปจฺฉิเมสุ ปน ตีสุ ปฐมํ ปุพฺพภาเค อนญฺญาตํ อมตํ ปทํ จตุสจฺจธมฺมํ วา ชานิสฺสามีติ เอวํ ปฏิปนฺนสฺส อุปฺปชฺชนโต อินฺทฺริยฏฺฐสมฺภวโต จ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ, ทุติยํ อาชานนโต จ อินฺทฺริยฏฺฐสมฺภวโต จ อญฺญินฺทฺริยํ, ตติยํ อญฺญาตาวิโน จตูสุ สจฺเจสุ นิฏฺฐิตญฺญาณกิจฺจสฺส ขีณาสวสฺเสว อุปฺปชฺชนโต อินฺทฺริยฏฺฐสมฺภวโต จ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ.

โก ปเนส อินฺทฺริยฏฺโฐ นามาติ. อินฺทลิงฺคฏฺโฐ อินฺทฺริยฏฺโฐ, อินฺทเทสิตฏฺโฐ อินฺทฺริยฏฺโฐ, อินฺททิฏฺฐฏฺโฐ อินฺทฺริยฏฺโฐ, อินฺทสิฏฺฐฏฺโฐ อินฺทฺริยฏฺโฐ, อินฺทชุฏฺฐฏฺโฐ อินฺทฺริยฏฺโฐ, โส สพฺโพปิ อิธ ยถาโยคํ ยุชฺชติ, ภควา หิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปรมิสฺสริยภาวโต อินฺโท, กุสลากุสลญฺจ กมฺมํ กมฺเมสุ กสฺสจิ อิสฺสริยาภาวโต. เตเนเวตฺถ กมฺมสญฺชนิตานิ ตาว ๒- อินฺทฺริยานิ กุสลากุสลกมฺมํ อุลฺลิงฺเคนฺติ, เตน จ สิฏฺฐานีติ อินฺทลิงฺคฏฺเฐน อินฺทสิฏฺฐฏฺเฐน จ อินฺทฺริยานิ. สพฺพาเนว ปน ตานิ ๓- ภควตา ยภาภูตโต ปกาสิตานิ จ อภิสมฺพุทฺธานิ จาติ อินฺทเทสิตฏฺเฐน อินฺททิฏฺฐฏฺเฐน จ อินฺทฺริยานิ. เตเนว ภควตา มุนินฺเทน กานิจิ โคจราเสวนาย, กานิจิ ภาวนาเสวนาย เสวิตานีติ อินฺทชุฏฺฐฏฺเฐนปิ อินฺทฺริยานิ. อปิจ อาธิปจฺจสงฺขาเตน อิสฺสริยฏฺเฐนาปิ เอตานิ อินฺทฺริยานิ. จกฺขุวิญฺญาณาทิปฺปวตฺติยํ หิ จกฺขฺวาทีนํ สิทฺธมาธิปจฺจํ, ตสฺมึ หิ ติกฺเข ติกฺขตฺตา มนฺเท จ มนฺทตฺตาติ อยํ ตาเวตฺถ อตฺถโต วินิจฺฉโย.