กสฺมา ปเนวํ เทเสตีติ. ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส สมนฺตภทฺทกตฺตา สยญฺจ เทสนาวิลาสปฺปตฺตตฺตา. สมนฺตภทฺทโก หิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ตโต ตโต ญายปฏิเวธาย สํวตฺตติเยว, เทสนาวิลาสปฺปตโต จ ภควา จตุเวสารชฺชปฏิสมฺภิทาโยเคน จตุพฺพิธคมฺภีรภาวปฺปตฺติยา จ. โส เทสนาวิลาสปฺปตฺตตฺตา นานานเยเหว ธมฺมํ เทเสติ. วิเสสโต ปนสฺส ยา อาทิโต ปฏฺฐาย อนุโลมเทสนา, สา ปวตฺติการณวิภาคสมฺมุฬฺหํ เวเนยฺยชนํ สมนุปสฺสโต ยถาสเกหิ การเณหิ ปวตฺติสนฺทสฺสนตฺถญฺจ อุปฺปตฺติกฺกมสนฺทสฺสนตฺถญฺจ ปวตฺติตาติ ญาตพฺพา.

ยา ปริโยสานโต ปฏฺฐาย ปฏิโลมเทสนา, สา "กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติ จ ชียติ จ มียติ จา"ติอาทินา ๑- นเยน กิจฺฉาปนฺนํ โลกมนุวิโลกยโต ปุพฺพภาคปฏิเวธานุสาเรน ตสฺส ตสฺส ชรามรณาทิกสฺส ทุกฺขสฺส อตฺตนาธิคตการณสนฺทสฺสนตฺถํ. ยา ปน มชฺฌโต ปฏฺฐาย ยาว อาทิสฺมา, ๒- สา อาหารนิทานววตฺถาปนานุสาเรน ยาว อตีตํ อทฺธานํ อติหริตฺวา ปุน อตีตทฺธโต ปภูติ เหตุผลปฏิปาฏิสนฺทสฺสนตฺถํ. ยา ปน มชฺฌโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา ปวตฺตา, สา ปจฺจุปฺปนฺเน อทฺธาเน อนาคตทฺธาเหตุสมุฏฺฐานโต ปภูติ อนาคตทฺธานสนฺทสฺสนตฺถํ. ๓- ตาสุ ยา สา ปวตฺติการณสมฺมุฬฺหสฺส เวเนยฺยชนสฺส ยถาสเกหิ การเณหิ ปวตฺติสนฺทสฺสนตฺถํ อุปฺปตฺติกฺกมสนฺทสฺสนตฺถญฺจ อาทิโต ปฏฺฐาย อนุโลมเทสนา วุตฺตา, สา อิธ นิกฺขิตฺตาติ เวทิตพฺพา.

กสฺมา ปเนตฺถ อวิชฺชา อาทิโต วุตฺตา, กึ ปกติวาทีนํ ปกติ วิย อวิชฺชาปิ อการณํ มูลการณํ โลกสฺสาติ. น อการณํ. "อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโย"ติ หิ อวิชฺชาย การณํ วุตฺตํ. อตฺถิ ปน ปริยาโย, เยน มูลการณํ สิยา, โก ปน โสติ. วฏฺฏกถาย สีสภาโว. ภควา หิ วฏฺฏกถํ กเถนฺโต เทฺว ธมฺเม สีสํ กตฺวา กเถสิ อวิชฺชํ วา ภวตณฺหํ วา. ยถาห "ปุริมา ภิกฺขเว โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย `อิโต ปุพฺเพ อวิชฺชา นาโหสิ, อถ ปจฺฉา สมฺภวี'ติ. ๔- เอวญฺเจตํ ภิกฺขเว วุจฺจติ, อถ จ ปน ปญฺญายติ `อิทปฺปจฺจยา อวิชฺชา"ติ. ๕- ภวตณฺหํ วา. ยถาห "ปุริมา ภิกฺขเว โกฏิ น ปญฺญายติ ภวตณฺหาย `อิโต ปุพฺเพ ภวตณฺหา นาโหสิ, อถ ปจฺฉา สมฺภวี'ติ. เอวญฺเจตํ ภิกฺขเว วุจฺจติ, อถ จ ปน ปญฺญายติ `อิทปฺปจฺจยา ภวตณฺหา"ติ. ๖-