ปาลิยํ หิ อุปาทานนฺติ กามุปาทานํ ฯเปฯ อตฺตวาทุปาทานนฺติ อิมานิ จตฺตาริ อุปาทานานิ อุทาหฏานิ. ๑- เตสํ อยํ อตฺถวิภาโค:- วตฺถุสงฺขาตํ กามํ อุปาทิยตีติ กามุปาทานํ. กาโม จ โส อุปาทานญฺจาติปิ กามุปาทานํ. อุปาทานนฺติ ทฬฺหคฺคหณํ. ทฬฺหตฺโถ หิ เอตฺถ อุปสทฺโท อุปายาสอุปกฏฺฐาทีสุ วิย. ตถา ทิฏฺฐิ จ สา อุปาทานญฺจาติ ทิฏฺฐุปาทานํ. ทิฏฺฐึ อุปาทิยตีติ วา ทิฏฺฐุปาทานํ. สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติอาทีสุ หิ ปุริมทิฏฺฐึ อุตฺตรทิฏฺฐิ อุปาทิยติ. ตถา สีลพฺพตํ อุปาทิยตีติ สีลพฺพตุปาทานํ. สีลพฺพตญฺจ ตํ อุปาทานญฺจาติปิ สีลพฺพตุปาทานํ. โคสีลโควตฺตาทีนิ หิ เอวํ สุทฺธีติ อภินิเวสโต สยเมว อุปาทานานีติ. ตถา วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, อุปาทิยนฺติ เอเตนาติ อุปาทานํ. กึ วทนฺติ อุปาทิยนฺติ วา? อตฺตานํ. อตฺตโน วาทุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานํ. อตฺตวาทมตฺตเมว วา อตฺตาติ อุปาทิยนฺติ เอเตนาติ อตฺตวาทุปาทานํ. อยํ ตาว เตสํ อตฺถวิภาโค.

ธมฺมสงฺเขปวิตฺถาเร ปน กามุปาทานํ ตาว "ตตฺถ กตมํ กามุปาทานํ, โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามสิเนโห ๑- กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ. อิทํ วุจฺจติ กามุปาทานนฺ"ติ อาคตตฺตา สงฺเขปโต ตณฺหาทฬฺหตฺตํ วุตฺตํ. ตณฺหาทฬฺหตฺตํ นาม ปุริมตณฺหา อุปนิสฺสยปจฺจเยน ทฬฺหสมฺภูตา อุตฺตรตณฺหาเอว. เกจิ ปนาหุ "อปฺปตฺตวิสยปตฺถนา ตณฺหา อนฺธกาเร โจรสฺส หตฺถปฺปสารณํ วิย. สมฺปตฺตวิสยคฺคหณมุปาทานํ ตสฺเสว ภณฺฑคฺคหณํ วิย อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาปฏิปกฺขา จ เต ธมฺมา. ตถา ปริเยสนารกฺขทุกฺขมูลาติ. เสสุปาทานตฺตยํ ปน สงฺเขปโต ทิฏฺฐิมตฺตเมว.

วิตฺถารโต ปน ปุพฺเพ รูปาทีสุ วุตฺตาย อฏฺฐสตปฺปเภทายปิ ตณฺหาย ทฬฺหภาโว กามุปาทานํ. ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐุปาทานํ. ยถาห "ตตฺถ กตมํ ทิฏฺฐุปาทานํ, `นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิ ยิฏฺฐํ ฯเปฯ สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี'ติ ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ฯเปฯ วิปริเยสคฺคาโห, อิทํ วุจฺจติ ทิฏฺฐุปาทานนฺ"ติ. ๒- สีลวเตหิ สุทฺธิปรามสนํ ปน สีลพฺพตุปาทานํ. ยถาห "ตตฺถ กตมํ สีลพฺพตุปาทานํ, อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ, วเตน สุทฺธิ, สีลพฺพเตน สุทฺธีติ ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ฯเปฯ วิปริเยสคฺคาโห, อิทํ วุจฺจติ สีลพฺพตุปา ทานนฺ"ติ. ๓- วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺตวาทุปาทานํ. ยถาห "ตตฺถ กตมํ อตฺตวาทุปาทานํ, อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ๔- สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท ๔- สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ ฯเปฯ วิปริเยสคาโห, อิทํ วุจฺจติ อตฺตวาทุปาทานนฺ"ติ. ๓- อยเมตฺถ ธมฺมสงฺเขปวิตฺถาโร.