๒. เหตุจตุกฺก

[๒๔๔] ตตฺถ โย ตาว อิธ วุตฺโต นโย, โส สพฺพตฺถ ปากโฏเยว. วิเสโส ปน เอวํ เวทิตพฺโพ:- เหตุจตุกฺเก ตาว อวิชฺชา เหตุ อสฺสาติ อวิชฺชาเหตุโก, อวิชฺชา อสฺส สหวตฺตนโต ยาว ภงฺคา ปวตฺติกา คมิกาติ วุตฺตํ โหติ. "อวิชฺชาปจฺจยา"ติ จ เอตฺตาวตา สหชาตาทิปจฺจยวเสน สาธารณโต สงฺขารสฺส อวิชฺชา ปจฺจโยติ ทสฺเสตฺวา ปุน "อวิชฺชาเหตุโก"ติ เอเตเนว วิเสสโต อวิคตปจฺจยตา ทสฺสิตา. สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ สงฺขารเหตุกนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

กสฺมา ปน ภวาทีสุ เหตุกคฺคหณํ น กตนฺติ. อวิคตปจฺจยนิยมาภาวโต อภาวโต จ อวิคตปจฺจยสฺส. "ตตฺถ กตโม อุปาทานปจฺจยา ภโว, ฐเปตฺวา อุปาทานํ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, อยํ วุจฺจติ อุปาทานปจฺจยา ภโว"ติ วจนโต อุปาทานปจฺจยา จตุนฺนํ ขนฺธานํ อิธ ภโวติ นามํ. สงฺขารกฺขนฺเธ จ "ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตา"ติอาทิวจนโต ๑- ชาติชรามรณานิ อนฺโตคธานิ.

ตตฺถ ยาว อุปาทานํ, ตาว ชาติชรามรณานํ อนุปลพฺภนโต อุปาทานํ ภวสฺส น นิยมโต อวิคตปจฺจโย โหติ. "ยา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ชาตี"ติอาทิ- วจนโต สงฺขตลกฺขเณสุ ชาติยา ชรามรณสงฺขาตสฺส ภวสฺส ชาติกฺขณมตฺเตเยว อภาวโต อวิคตปจฺจยภาโว น สมฺภวติ. ตถา ชาติยา ชรามรณกฺขเณ อภาวโต. อุปนิสฺสยปจฺจเยเนว ปน ภโว ชาติยา. ชาติ ชรามรณสฺส ปจฺจโยติ สพฺพถาปิ อวิคตปจฺจยนิยมาภาวโต อภาวโต จ อวิคตปจฺจยสฺส ภวาทีสุ เหตุกคฺคหณํ น กตนฺติ เวทิตพฺพํ.