อิมสฺมึ ฐาเน ติสมุฏฺฐานปฺปเวณี ๓- กเถตพฺพา ภเวยฺย. ตํ ปน อกเถตฺวา โอปปาติกสมุคฺคโม นาม ทสฺสิโต. โอปปาติกานํ หิ ปริปุณฺณายตนานํ

ปุพฺพาปรโตติ เอวญฺจ ปน ๑- คพฺภเสยฺยกานํ อปจฺฉา อปุเร อุปฺปนฺเนสุ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ กึ รูปํ ปฐมํ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ, อุทาหุ อรูปนฺติ. รูปํ รูปเมว สมุฏฺฐาเปติ น อรูปํ. กสฺมา? ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส น รูปชนกตฺตา. สพฺพสตฺตานํ หิ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ, ขีณาสวสฺส จุติจิตฺตํ, เทฺว ปญฺจวิญฺญาณานิ, จตฺตาริ อรูปวิปากานีติ โสฬสจิตฺตานิ รูปํ น สมุฏฺฐาเปนฺติ. ตตฺถ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ตาว วตฺถุโน ทุพฺพลตาย อปฺปติฏฺฐิตตาย ปจฺจยเวกลฺลตาย อาคนฺตุกตาย จ รูปํ น สมุฏฺฐาเปติ. ตตฺถ หิ สหชาตวตฺถุ อุปฺปาทกฺขเณ ทุพฺพลํ โหตีติ วตฺถุโน ทุพฺพลตาย รูปํ น สมุฏฺฐาเปติ. ยถา จ ปปาเต ปตนฺโต ปุริโส อญฺญสฺส นิสฺสโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, เอวํ เอตมฺปิ กมฺมกฺขิตฺตตฺตา ๒- ปปาเต ปตมานํ วิย อปฺปติฏฺฐิตํ. อิติ กมฺมกฺขิตฺตตฺตา อปฺปติฏฺฐิตตายปิ รูปํ น สมุฏฺฐาเปติ.

ปฏิสนฺธิจิตฺตญฺจ วตฺถุนา สทฺธึ อปจฺฉา อปุเร อุปฺปนฺนํ, ตสฺส วตฺถุ ปุเรชาตํ หุตฺวา ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ. สเจ สกฺกุเณยฺย, รูปํ สมุฏฺฐาเปยฺย. ยตฺราปิ วตฺถุ ปุเรชาตํ หุตฺวา ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺโกติ, ปเวณี ฆฏิยติ, ตตฺราปิ จิตฺตํ องฺคโต อปริหีนํเยว รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. ยทิ หิ จิตฺตํ ฐานกฺขเณ วา ภงฺคกฺขเณ วา รูปํ สมุฏฺฐาเปยฺย, ปฏิสนฺธิจิตฺตมฺปิ รูปํ สมุฏฺฐาเปยฺย. น