@๓ ฉ.ม. ฐานํ ปตฺวา ๔ สํ. ส. ๑๕/๒๓๕/๒๔๘

เอวํ ปญฺจวีสติยา โกฏฺฐาเสสุ เทฺวว รูปานิ รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺติ เตโชธาตุ จ กพฬิงฺการาหาโร จ. อรูเปปิ เทฺวเยว ธมฺมา รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺติ จิตฺตญฺเจว กมฺมเจตนา จ. ตตฺถ รูปํ อุปฺปาทกฺขเณ จ ภงฺคกฺขเณ จ ทุพฺพลํ, ฐานกฺขเณว ๑- พลวนฺติ ฐานกฺขเณ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. จิตฺตํ ฐานกฺขเณ จ ภงฺคกฺขเณ จ ทุพฺพลํ, อุปฺปาทกฺขเณ พลวนฺติ อุปฺปาทกฺขเณเยว รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. กมฺมเจตนา นิรุทฺธาว ปจฺจโย โหติ. อตีเต กปฺปโกฏิสตสหสฺสมตฺถเกปิ หิ อายูหิตํ กมฺมํ เอตรหิ ปจฺจโย โหติ. เอตรหิ อายูหิตํ อนาคเต กปฺปโกฏิสตสหสฺสปริโยสาเนปิ ปจฺจโย โหตีติ เอวํ ปุพฺพาปรโต เวทิตพฺพา.

อทฺธานปริจฺเฉทโตติ รูปํ กิตฺตกํ อทฺธานํ ติฏฺฐติ, อรูปํ กิตฺตกนฺติ. รูปํ ครุปริณามํ ทนฺธนิโรธํ, อรูปํ ลหุปริณามํ ขิปฺปนิโรธํ. รูเป ธรนฺเตเยว โสฬส จิตฺตานิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. ตํ ปน สตฺตรสเมน จิตฺเตน สทฺธึ นิรุชฺฌติ. ยถา หิ ปุริโส ผลํ ปาเตสฺสามีติ มุคฺคเรน รุกฺขสาขํ ปหเรยฺย, ผลานิ จ ปตฺตานิ จ เอกกฺขเณเยว วณฺฏโต มุจฺเจยฺยุํ, ตตฺถ ผลานิ อตฺตโน ภาริกตาย ปฐมตรํ ปฐวิยํ ปตนฺติ, ปตฺตานิ ลหุกตาย ปจฺฉา, เอวเมว มุคฺครปฺปหาเรน ปตฺตานญฺจ ผลานญฺจ เอกกฺขเณ วณฺฏโต มุตฺตกาโล วิย ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปารูปธมฺมานํ เอกกฺขเณ ปาตุภาโว. ผลานํ ภาริกตาย ปฐมตรํ ปฐวิยํ ปตนํ วิย รูเป ธรนฺเตเยว โสฬสนฺนํ จิตฺตานํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนํ. ปตฺตานํ ลหุกตาย ปจฺฉา ปฐวิยํ ปตนํ วิย รูปสฺส สตฺตรสเมน จิตฺเตน สห นิรุชฺฌนํ.

ตตฺถ กิญฺจาปิ รูปํ ทนฺธนิโรธํ ครุปริณามํ, จิตฺตํ ขิปฺปนิโรธํ ลหุปริณามํ. รูปํ ปน อรูปํ อรูปํ วา รูปํ โอหาย ปวตฺติตุํ น สกฺโกติ, ทฺวินฺนมฺปิ เอกปฺปมาณาว ปวตฺติ. ตตฺรายํ อุปมา:- เอโก ปุริโส ลกุณฺฑกปาโท, เอโก ทีฆปาโท. เตสุ