เอวํ ปณฺณตฺตึ สมติกฺกมนฺเตน จ อนุปุพฺพมุญฺจนโต มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เกเส มนสิกโรนฺเตน มนสิกโรนฺเตเนว เกเสสุ สาเปกฺเขน หุตฺวา โลเมสุ สติ เปเสตพฺพา. ยาว โลมา น อุปฏฺฐหนฺติ, ตาว เกสา เกสาติ มนสิกาตพฺพา. ยทา ปน โลมา อุปฏฺฐหนฺติ, ตทา เกเส วิสฺสชฺเชตฺวา โลเมสุ สติ อุปฏฺฐเปตพฺพา. เอวํ นขาทีสุปิ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ.

ตตฺริทํ โอปมฺมํ:- ยถา หิ ชลูกา คจฺฉมานา ยาว ปุรโต ปติฏฺฐํ น ลภติ, ตาว ปจฺฉโต นงฺคุฏฺเฐน คหิตฏฺฐานํ น มุญฺจติ. ยทา ปน ปุรโต ปติฏฺฐํ ลภติ, ตทา นงฺคุฏฺฐํ อุกฺขิปิตฺวา มุเขน คหิตฏฺฐาเน ฐเปติ. เอวเมว เกเส มนสิกโรนฺเตน มนสิกโรนฺเตเนว เกเสสุ สาเปกฺเขน หุตฺวา โลเมสุ สติ เปเสตพฺพา. ยาว โลมา น อุปฏฺฐหนฺติ, ตาว เกสา เกสาติ มนสิกาตพฺพา. ยทา โลมา อุปฏฺฐหนฺติ, ตทา เกเส วิสฺสชฺเชตฺวา โลเมสุ สติ อุปฏฺฐเปตพฺพา. เอวํ นขาทีสุปิ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ.

เอวํ ปวตฺเตนฺเตน อปฺปนา โหตีติ วุตฺตมนสิการโกสลฺลํ สมฺปาเทตพฺพํ. กถํ? อิทญฺหิ อปฺปนากมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตสฺส อปฺปนํ ปาปุณาติ. ปฐมํเยว ตาว น อุปฏฺฐาติ. อนมตคฺคสฺมิญฺหิ สํสารวฏฺเฏ จ นานารมฺมเณสุ วฑฺฒิตํ จิตฺตํ เกสาติ อาวชฺชิตมตฺเต สชฺฌายโสตานุสาเรน คนฺตฺวา มตฺถลุงฺเค ปติฏฺฐาติ. มตฺถลุงฺคนฺติ อาวชฺชิตมตฺเต สชฺฌายโสตานุสาเรน อาคนฺตฺวา เกเสสุ ปติฏฺฐาติ. มนสิกโรนฺตสฺส มนสิกโรนฺตสฺส ปน โส โส โกฏฺฐาโส อุปฏฺฐาติ, สติ สมาธินาปิ ปติฏฺฐหมานา ปวตฺตติ. เตน โย โย โกฏฺฐาโส อธิกตรํ อุปฏฺฐาติ, ตตฺถ ตตฺถ ทิคุเณน โยคํ กตฺวา อปฺปนา ปาเปตพฺพา. เอวํ อปฺปนาย ปาปิตกาลโต ปฏฺฐาย เสเสสุ โกฏฺฐาเสสุ อกิลมนฺโตว อปฺปนํ ปาเปติ. ตตฺถ ตาลวนมกฺกโฏว โอปมฺมํ.

อปิเจตฺถ เอวมฺปิ โยชนา เวทิตพฺพา:- ทฺวตฺตึสตาลกสฺมิญฺหิ ตาลวเน มกฺกโฏ ปฏิวสติ. ตํ คเหตุกาโม ลุทฺโธ โกฏิยํ ฐิตตาลมูเล ฐตฺวา อุกฺกุฏฺฐิมกาสิ. มานชาติโก มกฺกโฏ ตํ ตํ ตาลํ ลงฺฆิตฺวา ปริยนฺตตาเล อฏฺฐาสิ. ลุทฺโธ ตตฺถปิ คนฺตฺวา อุกฺกุฏฺฐิมกาสิ. มกฺกโฏ ปุน ตเถว ปุริมตาเล ปติฏฺฐาสิ. โส อปราปรํ อนุพนฺธิยมาโน กิลมนฺโต ตสฺส ตสฺเสว ตาลสฺส มูเล ฐตฺวา อุกฺกุฏฺฐุกฺกุฏฺฐิกาเล อุฏฺฐหิตฺวา คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺโต อติกิลมนฺโต เอกสฺส ตาลสฺส มกุลปณฺณสูจึ ทฬฺหํ คเหตฺวา ธนุโกฏิยา วิชฺฌิตฺวา คยฺหมาโนปิ ๑- น ปลายติ.