@๘ อภิ. ๓๔/๖๓/๓๒ ๙ ฉ.ม. ปูคฏฺโฐ โจทิยมานา "ทฺวีหิ ขนฺเธหิ ทสฺสาม, ตีหิ ขนฺเธหิ ทสฺสามา"ติ วทนฺติ. อิติ "โกฏฺฐาสลกฺขณา ขนฺธา"ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เอวเมตฺถ รูปกฺขนฺโธติ รูปราสิ รูปโกฏฺฐาโส. เวทนากฺขนฺโธติ เวทนาราสิ เวทนาโกฏฺฐาโสติ อิมินา นเยน สญฺญากฺขนฺธาทีนํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.
เอตฺตาวตา สมฺมาสมฺพุทฺโธ ยฺวายํ "จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปนฺ"ติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนาทีสุ เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภตฺโต ปญฺจวีสติ รูปโกฏฺฐาสาติ จ ฉนฺนวุติ รูปโกฏฺฐาสาติ จ เอวมฺปเภโท รูปราสิ, ตํ สพฺพํ ปริปิณฺฑิตฺวา ๑- รูปกฺขนฺโธ นามาติ ทสฺเสติ. ๒- โย ปนายํ "สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา อทุกฺขมสุขา เวทนา"ติ เตสุเยว เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภตฺโต จตุภูมิกเวทนาราสิ, ตํ สพฺพํ ปริปิณฺฑิตฺวา เวทนากฺขนฺโธ นามาติ ทสฺเสติ. โย จายํ ๓- "จกฺขุสมฺผสฺสชา สญฺญา ฯเปฯ มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา"ติ เตสุเยว เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภตฺโต จตุภูมิกสญฺญาราสิ, ตํ สพฺพํ ปริปิณฺฑิตฺวา สญฺญากฺขนฺโธ นามาติ ทสฺเสติ. โย จายํ "จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนา ฯเปฯ มโนสมฺผสฺสชา เจตนา"ติ เตสุเยว เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภตฺโต จตุภูมิกเจตนาราสิ, ตํ สพฺพํ ปริปิณฺฑิตฺวา สงฺขารกฺขนฺโธ นามาติ ทสฺเสติ. โย จายํ "จกฺขุวิญฺญาณํ, โสตวิญฺญาณํ, ฆานวิญฺญาณํ, ชิวฺหาวิญฺญาณํ, กายวิญฺญาณํ, มโนธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตู"ติ เตสุเยว เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภตฺโต จตุภูมิกจิตฺตราสิ, ตํ สพฺพํ ปริปิณฺฑิตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺโธ นามาติ ทสฺเสติ.
อปิเจตฺถ สพฺพมฺปิ จตุสมุฏฺฐานิกํ รูปํ รูปกฺขนฺโธ, กามาวจรอฏฺฐกุสลจิตฺตาทีหิ เอกูนนวุติยา จิตฺเตหิ สหชาตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, ผสฺสาทโย ธมฺมา สงฺขารกฺขนฺโธ, เอกูนนวุติ จิตฺตานิ วิญฺญาณกฺขนฺโธติ เอวมฺปิ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ธมฺมปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ.