เอวํ ยาถาวกวตฺถุวิภาวนา ปญฺญาติ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ น เหตฺวฏฺโฐ ยาถาวฏฺโฐ, ตํ ยาถาววตฺถุํ ๑- วิภาเวตีติ ยาถาวกวตฺถุวิภาวนา. ตถา ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ อเหตุกฏฺโฐ ชราภิภูตฏฺโฐ น สุปินํ ปสฺสนฏฺโฐ ยาถาวฏฺโฐ ตํ ๒- ยาถาววตฺถุํ วิภาเวตีติ ยาถาวกวตฺถุวิภาวนา. อิติ ยา เหฏฺฐา "ยาถาวกวตฺถุวิภาวนา ปญฺญา"ติ มาติกาย นิกฺขิตฺตา. สา เอวํ ยาถาวกวตฺถุวิภาวนา ปญฺญาติ เวทิตพฺพา. ตสฺสาเอว จ วเสน เอวํ เอกวิเธน ญาณวตฺถูติ เอวํ เอเกกโกฏฺฐาเสน ญาณคณนา เอเกน วา อากาเรน ญาณปริจฺเฉโท โหตีติ. ๓-

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุกนิทฺเทสวณฺณนา

[๗๖๗] ทุวิเธน ญาณวตฺถุนิทฺเทเส จตูสุ ภูมีสุ กุสเลติ เสกฺขปุถุชฺชนานํ จตุภูมิกกุสลปญฺญา. ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค วุตฺเตสุ ปญฺจสุ อตฺเถสุ อตฺตโน อตฺตโน ภูมิปริยาปนฺนํ วิปากสงฺขาตํ อตฺถํ ชาเปติ ชเนติ ปวตฺเตตีติ อตฺถชาปิกา. อรหโต อภิญฺญํ อุปฺปาเทนฺตสฺส สมาปตฺตึ อุปฺปาเทนฺตสฺส กิริยาพฺยากเตติ อภิญฺญาย เจว สมาปตฺติยา จ ปริกมฺมสมเย กามาวจรกิริยาปญฺญา. สา หิ อภิญฺญาสมาปตฺติปฺปเภทํ กิริยาสงฺขาตํ อตฺถํ ชาเปติ ชเนติ ปวตฺเตตีติ อตฺถชาปิกา ปญฺญาติ วุตฺตา. อยํ ปน อปโรปิ ปาลิมุตฺตโก อฏฺฐกถานโย:- ยาปิ หิ ปุริมา กามาวจรกิริยา ปจฺฉิมาย กามาวจรกิริยาย อนนฺตราทิวเสน ปจฺจโย โหติ, สาปิ ตํ กิริยตฺถํ ชาเปตีติ อตฺถชาปิกา ปญฺญา นาม. รูปาวจรารูปาวจเรสุปิ เอเสว นโย.