[๗๖๘] ติวิเธน ญาณวตฺถุนิทฺเทเส โยควิหิเตสูติ โยโคติ ๒- วุจฺจติ ปญฺญา, ปญฺญาวิหิเตสุ ปญฺญาปริณามิเตสูติ อตฺโถ. กมฺมายตเนสูติ เอตฺถ กมฺมเมว กมฺมายตนํ. อถวา กมฺมญฺจ ตํ อายตนญฺจ อาชีวาทีนนฺติปิ กมฺมายตนํ. สิปฺปายตเนสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ทุวิธํ กมฺมํ หีนญฺจ อุกฺกฏฺฐญฺจ. ตตฺถ หีนํ นาม วฑฺฒกีกมฺมํ ปุปฺผฉฑฺฑกกมฺมนฺติ เอวมาทิ. อุกฺกฏฺฐํ นาม กสิ วณิชฺชา โครกฺขนฺติ เอวมาทิ. สิปฺปมฺปิ ทุวิธํ หีนญฺจ อุกฺกฏฺฐญฺจ. ตตฺถ หีนํ สิปฺปํ นาม นฬการสิปฺปํ เปสการสิปฺปํ กุมฺภการสิปฺปํ จมฺมการสิปฺปํ นฺหาปิตสิปฺปนฺติ เอวมาทิ. อุกฺกฏฺฐํ นาม สิปฺปํ มุทฺธา คณนา เลขญฺจาติ เอวมาทิ. วิชฺชาว วิชฺชาฏฺฐานํ, ตํ ธมฺมิกเมว คหิตํ. นาคมณฺฑลปริตฺตสทิสํ, ผุธมนกมนฺตสทิสํ

ตตฺถ เอโก ปณฺฑิโต มนุสฺสานํ ผาสุวิหารตฺถาย อตฺตโนว ธมฺมตาย เคหปาสาทยานนาวาทีนิ อุปฺปาเทติ. โส หิ "อิเม มนุสฺสา วสนฏฺฐาเนน วินา ทุกฺขิตา"ติ หิตกิริยาย ฐตฺวา ทีฆจตุรสฺสาทิเภทํ เคหํ อุปฺปาเทติ. สีตุณฺหปฏิฆาตตฺถาย เอกภูมิกทฺวิภูมิกาทิเภเท ปาสาเท กโรติ. "ยาเน อสติ อนุสญฺจรณํ นาม ทุกฺขน"ติ ชงฺฆาทิกิลมถปฏิวิโนทนตฺถาย วยฺหสกฏสนฺทมานิกาทีนิ อุปฺปาเทติ. "นาวาย อสติ สมุทฺทาทีสุ สญฺจาโร ๓- นาม นตฺถี"ติ นานปฺปการํ นาวํ อุปฺปาเทติ. โส สพฺพมฺเปตํ เนว อญฺเญหิ กริยมานํ ปสฺสติ, น กตํ อุคฺคณฺหาติ, น กเถนฺตานํ สุณาติ, อตฺตโน ปน ธมฺมตาย จินฺตาย กโรติ. ปญฺญวตา หิ อตฺตโน ธมฺมตาย กตมฺปิ อญฺเญหิ อุคฺคณฺหิตฺวา กโรนฺเตหิ กตสทิสเมว โหติ. อยํ ตาว หีนกมฺเม นโย.

อุกฺกฏฺฐกมฺเมปิ "กสิกมฺเม อสติ มนุสฺสานํ ชีวิตํ น ปวตฺตตี"ติ เอโก ปณฺฑิโต มนุสฺสานํ ผาสุวิหารตฺถาย ยุคนงฺคลาทีนิ กสิภณฺฑานิ อุปฺปาเทติ. ตถา นานปฺปการํ วาณิชฺชกมฺมํ โครกฺขญฺจ อุปฺปาเทติ. โส สพฺพมฺเปตํ เนว อญฺเญหิ กริยมานํ ปสฺสติ ฯเปฯ กตสทิสเมว โหติ. อยํ อุกฺกฏฺฐกมฺเม นโย.