[๙๒๒] ตมนิทฺเทเส วิจิกิจฺฉาสีเสน อวิชฺชา กถิตา. "ตมนฺธกาโร สมฺโมโห, อวิชฺโชโฆ มหพฺภโย"ติ วจนโต หิ อวิชฺชา ตโม นาม. ติณฺณํ ปน อทฺธานํ วเสน เทสนาสุขตาย วิจิกิจฺฉาสีเสน เทสนา กตา. ตตฺถ "กินฺนุ โข อหํ อตีเต ขตฺติโย อโหสึ, อุทาหุ พฺราหมฺโณ, เวสฺโส, สุทฺโท, กาโฬ, โอทาโต, รสฺโส, ทีโฆ"ติ กงฺขนฺโต อตีตํ อทฺธานํ อารพฺภ กงฺขติ นาม. "กินฺนุ โข อหํ อนาคเต ขตฺติโย ภวิสฺสามิ, อุทาหุ พฺราหมฺโณ, เวสฺโส ฯเปฯ ทีโฆ"ติ กงฺขนฺโต อนาคตํ อทฺธานํ อารพฺภ กงฺขติ นาม. "กินฺนุ โข อหํ เอตรหิ ขตฺติโย, อุทาหุ พฺราหฺมโณ, เวสฺโส, สุทฺโท, กึ วา อหํ รูปํ, อุทาหุ เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณนฺ"ติ กงฺขนฺโต ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานํ อารพฺภ กงฺขติ นาม.

ตตฺถ กิญฺจาปิ ขตฺติโย วา อตฺตโน ขตฺติยภาวํ ฯเปฯ สุทฺโท วา สุทฺทภาวํ อชานนโก นาม นตฺถิ, ชีวลทฺธิโก ปน สพฺโพ ๒- ขตฺติยชีวาทีนํ วณฺณาทิเภทํ สุตฺวา "กีทิโส นุ โข อมฺหากํ อพฺภนฺตเร ชีโว, กินฺนุ โข นีลโก, อุทาหุ ปีตโก, โลหิตโก, โอทาโต, จตุรํโส, ฉฬํโส, อฏฺฐํโส"ติ กงฺขนฺโต เอวํ กงฺขติ นาม.

[๙๒๓] ติตฺถายตนานีติ ติตฺถภูตานิ อายตนานิ, ติตฺถิยานํ วา อายตนานิ. ตตฺถ ติตฺถํ นาม ทฺวาสฏฺฐี ทิฏฺฐิโย. ติตฺถิยา นาม เยสํ ตา ทิฏฺฐิโย รุจฺจนฺติ ขมนฺติ. อายตนฏฺโฐ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตตฺถ ยสฺมา สพฺเพปิ ทิฏฺฐิคติกา สญฺชายมานา อิเมสุเยว ตีสุ ฐาเนสุ สญฺชายนฺติ, สโมสรมานาปิ เอเตสุเยว สโมสรนฺติ สนฺนิปตนฺติ, ทิฏฺฐิคติกภาเว จ เนสํ เอตานิเยว การณานิ, ตสฺมา ติตฺถานิ จ ตานิ สญฺชาตานีติอาทินา อตฺเถน อายตนานิ จาติ ติตฺถายตนานิ. เตเนวตฺเถน ติตฺถิยานํ อายตนานีติปิ ติตฺถายตนานิ. ปุริสปุคฺคโลติ สตฺโต. กามญฺจ ปุริโสติปิ ปุคฺคโลติปิ วุตฺเต สตฺโตเยว วุตฺโต โหติ, ๑- อยํ ปน สมฺมติกถา นาม โย ยถา ชานาติ, ตสฺส ตถา วุจฺจติ. ปฏิสํเวเทตีติ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนํ ชานาติ, ปฏิสํวิทิตํ กโรติ อนุภวติ วา. ปุพฺเพ กตเหตูติ ปุพฺเพ กตการณา, ปุพฺเพ กตกมฺมปจฺจเยเนว ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อยํ นิคณฺฐสมโย. เอวํวาทิโน ปน เต กมฺมเวทนญฺจ กิริยาเวทนญฺจ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วิปากเวทนเมว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. ปิตฺตสมุฏฺฐานาทีสุ ๒- จ อฏฺฐสุ อาพาเธสุ สตฺต ปฏิกฺขิปิตฺวา อฏฺฐมํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีสุ จ ตีสุ กมฺเมสุ เทฺว ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ อปราปริยเวทนียเมว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. กุสลากุสลวิปากกิริยาสงฺขาตาสุ จ จตูสุ เจตนาสุ วิปากเจตนํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ.