๓. ธาตุวิภงฺค

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

[๑๗๒] อิทานิ ตทนนฺตเร ธาตุวิภงฺเค สพฺพา ธาตุโย ฉหิ ฉหิ ธาตูหิ สงฺขิปิตฺวา ตีหิ ฉกฺเกหิ สุตฺตนฺตภาชนียํ ทสฺเสนฺโต ฉ ธาตุโยติอาทิมาห. ตตฺถ ฉาติ คณนปริจฺเฉโท. ธาตุโยติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ. ปฐวีธาตูติอาทีสุ ธาตฺวฏฺโฐ นาม สภาวฏฺโฐ, สภาวฏฺโฐ นาม สุญฺญตฏฺโฐ, สุญฺญตฏฺโฐ นาม นิสฺสตฺตฏฺโฐติ เอวํ สภาวสุญฺญตนิสฺสตฺตฏฺเฐน ปฐวีเยว ธาตุ ปฐวีธาตุ. อาโปธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวเมตฺถ ปทสมาสํ วิทิตฺวา เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ:- ปฐวีธาตูติ ปติฏฺฐานธาตุ. อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุ. เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุ. วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุ. อากาสธาตูติ อสมฺผุฏฺฐธาตุ. วิญฺญาณธาตูติ วิชานนธาตุ.

[๑๗๓] ปฐวีธาตุทฺวยนฺติ ปฐวีธาตุ เทฺว อยํ. อยํ ปฐวีธาตุ นาม น เอกาเอว, อชฺฌตฺติกพาหิรเภเทน ปน เทฺว ธาตุโยเอวาตฺยตฺโถ. เตเนวาห "อตฺถิ อชฺฌตฺติกา อตฺถิ พาหิรา"ติ. ตตฺถ อชฺฌตฺติกาติ สตฺตสนฺตานปริยาปนฺนา นิยกชฺฌตฺตา. พาหิราติ สงฺขารสนฺตานปริยาปนฺนา อนินฺทฺริยพทฺธา. อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตนฺติ อุภยมฺเปตํ นิยกชฺฌตฺตาธิวจนเมว. อิทานิ ตํ สภาวาการโต ทสฺเสตุํ กกฺขฬนฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กกฺขฬนฺติ ถทฺธํ. ขริคตนฺติ ผรุสํ. กกฺขฬตฺตนฺติ กกฺขฬภาโว. กกฺขฬภาโวติ กกฺขฬสภาโว. อชฺฌตฺตํ อุปาทินฺนนฺติ นิยกชฺฌตฺตสงฺขาตํ อุปาทินฺนํ. อุปาทินฺนํ นาม สรีรฏฺฐกํ. สรีรฏฺฐกํ หิ กมฺมสมุฏฺฐานํ วา โหตุ มา วา, ตํ สนฺธาย อุปาทินฺนมฺปิ อตฺถิ อนุปาทินฺนมฺปิ. อาทินฺนคฺคหิตปรามฏฺฐวเสน ปน สพฺพมฺเปตํ อุปาทินฺนเมวาติ ทสฺเสตุํ "อชฺฌตฺตํ อุปาทินฺนนฺ"ติ อาห.