อิทานิ ตเมว ปฐวีธาตุํ วตฺถุวเสน ทสฺเสตุํ เสยฺยถีทํ เกสา โลมาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เสยฺยถีทนฺติ นิปาโต. ตสฺสตฺโถ:- ยา สา อชฺฌตฺติกา ปฐวีธาตุ, สา กตมา. ยํ วา อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ กกฺขฬํ นาม, ตํ กตมนฺติ. เกสา โลมาติอาทิ ตสฺสา อชฺฌตฺติกาย ปฐวีธาตุยา วตฺถุวเสน ปเภททสฺสนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ:- เกสา นาม อชฺฌตฺตา อุปาทินฺนา สรีรฏฺฐกา กกฺขฬตฺตลกฺขณา อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส. โลมา นาม ฯเปฯ กรีสํ นาม. อิธ ปน อวุตฺตมฺปิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ๑- ปาลิอารุฬฺหํ มตฺถลุงฺคํ อาหริตฺวา มตฺถลุงฺคํ นาม อชฺฌตฺตํ อุปาทินฺนํ สรีรฏฺฐกํ กกฺขฬตฺตลกฺขณํ อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส. ปรโต อาโปธาตุอาทินิทฺเทเส ๒- ปิตฺตาทีสุปิ เอเสว นโย.
อิมินา กึ ทสฺสิตํ โหติ? ธาตุมนสิกาโร. อิมสฺมึ ปน ธาตุมนสิกาเร กมฺมํ กตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุตฺตมตฺถํ อรหตฺตํ ปาปุณิตุกาเมน กึ กตฺตพฺพํ? จตุปาริสุทฺธิสีลํ โสเธตพฺพํ. สีลวโต หิ กมฺมฏฺฐานภาวนา อิชฺฌติ. ตสฺส โสธนวิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. วิสุทฺธสีเลน ปน สีเล ปติฏฺฐาย ทส ปุพฺพปลิโพธา ฉินฺทิตพฺพา. เตสมฺปิ ฉินฺทนวิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ฉินฺนปลิโพเธน ธาตุมนสิการกมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหิตพฺพํ. อาจริเยนาปิ ธาตุมนสิการกมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหาเปนฺเตน สตฺตวิธํ อุคฺคหโกสลฺลํ ทสวิธญฺจ มนสิการโกสลฺลํ อาจิกฺขิตพฺพํ. อนฺเตวาสิเกนาปิ อาจริยสฺส สนฺติเก พหู วาเร สชฺฌายํ กตฺวา นิชฺชฏํ ปคุณํ กมฺมฏฺฐานํ กาตพฺพํ. วุตฺตํ เหตํ อฏฺฐกถายํ "อาทิกมฺมิเกน ภิกฺขุนา ชรามรณา มุจฺจิตุกาเมน สตฺตหากาเรหิ อุคฺคหโกสลฺลํ อิจฺฉิตพพํ, ทสหากาเรหิ มนสิการโกสลฺลํ อิจฺฉิตพฺพนฺ"ติ.
ตตฺถ วจสา มนสา วณฺณโต สณฺฐานโต ทิสโต โอกาสโต ปริจฺเฉทโตติ อิเมหิ สตฺตหากาเรหิ อิมสฺมึ ธาตุมนสิการกมฺมฏฺฐาเน อุคฺคหโกสลฺลํ อิจฺฉิตพฺพํ. อนุปุพฺพโต นาติสีฆโต นาติสณิกโต วิกฺเขปปฏิพาหนโต ปณฺณตฺติสมติกฺกมโต อนุปุพฺพมุญฺจนโต สลฺลกฺขณโต ๓- ตโย จ สุตฺตนฺตาติ อิเมหิ ทสหากาเรหิ มนสิการโกสลฺลํ อิจฺฉิตพฺพํ. ตทุภยมฺปิ ปรโต สติปฏฺฐานวิภงฺเค อาวีภวิสฺสติ.
เอวํ อุคฺคหิตกมฺมฏฺฐาเนน ปน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺเต อฏฺฐารส เสนาสนโทเส วชฺเชตฺวา ปญฺจงฺคสมนฺนาคเต เสนาสเน วสนฺเตน อตฺตนาปิ ปญฺจหิ ปธานิยงฺเคหิ สมนฺนาคเตน ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺเตน วิวิตฺโตกาสคเตน กมฺมฏฺฐานํ มนสิกาตพฺพํ. มนสิกโรนฺเตน จ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทวเสน เกสาทีสุ