บทว่า "สีลสมฺปนฺโน" ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมแล้ว คือผู้สมบูรณ์ด้วยศีล. ในบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยสมาธิเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ก็ในคำว่า ผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยศีลเป็นต้นนั้น ศีล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ทั้งโลกียศีลและโลกุตตรศีล. สมาธิและปัญญาก็เหมือนกัน. วิมุตติ ได้แก่วิมุตติแห่งอรหัตตผล. วิมุตติญาณทัสสนะ ได้แก่ปัจจเวกขณญาณ มี ๑๙ อย่าง.

พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า "โน ปรํ" เป็นต้น ก็บุคคลกล่าวกับผู้อื่นว่า แม้ท่านก็สมควรถึงพร้อมด้วยศีล แต่ตนเองสมาทานศีลโดยวิธีใด ย่อมไม่ชักชวน ไม่ยังบุคคลอื่นให้ถือเอาโดยวิธีนั้น. ในทุกๆ บท ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

ก็บรรดาบุคคล ๔ จำพวกเหล่านั้น บัณฑิตพึงทราบว่า บุคคลพวกที่ ๑ ย่อมเป็นเช่นกับพระเถระ ชื่อว่าพกุละ. พวกที่ ๒ เป็นเช่นกับพระอุปนันทศากยบุตร. พวกที่ ๓ เป็นเช่นกับพระสารีบุตรเถระและพระโมคคัลลานเถระ. พวกที่ ๔ เป็นเช่นกับพระเทวทัต. อรรถกถาบุคคลผู้ทำตนให้เดือดร้อนเป็นต้น

บุคคลใด ย่อมทรมานตน คือย่อมทำตนให้ถึงความทุกข์ เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นจึงชื่อว่า อตฺตนฺตโป แปลว่า ผู้ทำตนให้เร่าร้อน. การประกอบตามในการยังตนให้เร่าร้อน ชื่อว่า อตฺตปริตาปนานุโยคํ.

เล่มที่ ๓๖ ธาตุกถา-ปุคคลบัญญัติ๔๒๙

อรรถกถา ฉบับแปลไทย เป็นงานของผู้แปลและผู้จัดพิมพ์ฉบับแปล คัดมาตามต้นฉบับโดยไม่แก้ถ้อยคำ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากเจ้าของประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

ที่มาและฉบับอื่นของ “จตุกกนิทเทส”