๖. สันติบัญญัติ

บรรดาบัญญัติ ๖ เหล่านั้น บัญญัตินี้ว่า "ธรรมใดแม้เป็นสภาวะที่ค้นหาไม่ได้ด้วยสัจฉิกัตถะและปรมัตถะ เหมือนธรรมทั้งหลายมีรูปและเวทนาเป็นต้น โดยความเป็นอย่างเดียวกัน หรือเป็นคนละอย่าง โดยเป็นรูปและเวทนาเป็นต้น สมมติกันว่าเป็นสัตว์ เพราะเข้าไปอาศัย คืออาศัยขันธ์ทั้งหลายอันต่างด้วยรูปและเวทนาเป็นต้นกระทำให้เป็นเหตุ ชื่อว่า รถ บ้าน กำมือ เตาไฟ เพราะอาศัยส่วนทั้งหลายเหล่านั้นๆ ดังนี้ และ ชื่อว่าแผ่นผ้า เพราะอาศัยธรรมทั้งหลายมีรูปและรสเป็นต้นเหล่านั้นๆ นั่นแหละ ชื่อว่ากาลเวลา ชื่อว่าทิศทั้งหลาย เพราะอาศัยการหมุนเวียนแห่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เป็นต้น ชื่อว่าอุคคหนิมิต ชื่อว่าปฏิภาคนิมิต อันเป็นของสมมติซึ่งปรากฏด้วยอาการนั้นๆ เพราะเข้าไปอาศัย คืออาศัยซึ่งนิมิตแห่งภูตรูปนั้นๆ และอานิสงส์แห่งภาวนากระทำให้เป็นเหตุ" บัญญัติเห็นปานนี้ ชื่อว่าอุปาทาบัญญัติ.

อนึ่ง บัญญัตินี้ ชื่อว่าบัญญัติ เพราะอรรถว่าอันบุคคลควรรู้ มิใช่เพราะอรรถว่าอันบุคคลไม่ควรรู้และอุปาทาบัญญัตินี้ ก็คืออวิชชมานบัญญัตินั้นนั่นแหละ.

บัญญัติอันใดมีคำเป็นต้นว่า "ที่สอง ที่สาม" ดังนี้ เพราะตั้งไว้ซึ่งฌานที่หนึ่ง และที่สองเป็นต้น และมีคำเป็นต้นว่า "ยาว สั้น ใกล้ ไกล" ดังนี้ เพราะการตั้งไว้อาศัยซึ่งกันและกัน บัญญัตินี้ ชื่อว่าอุปนิธาบัญญัติ.