ทุติยปเญฺห ยสฺมา ตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ หุตฺวา อตีตํ โหนฺตํ "หุตฺวา โหตี"ติ สงฺขฺยํ คตํ, ตสฺมา ปฏิชานาติ. อถ นํ สกวาที "ยทิ เต ตญฺเญว ปจฺจุปฺปนฺนํ หุตฺวา อตีตํ โหนฺตํ `หุตฺวา โหตี'ติ สงฺขฺยํ คตํ, ปุน หุตฺวา โหติ, ยํ

อปโร นโย:- ยทิ ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ, อนาคตสฺส ปจฺจุปฺปนฺเน วุตฺโต โหติภาโว ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จ อนาคเต วุตฺโต หุตฺวาภาโว อาปชฺชติ, เอวํ สนฺเต อนาคตมฺปิ หุตฺวาโหติ นาม, ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ หุตฺวาโหติเยว นาม, เตน ตํ ปุจฺฉามิ ๒- "กินฺเต เอเตสุ เอเกกํ หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตี"ติ. อิตโร "ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺ"ติ ปเญฺห ปฏิกฺขิตฺตนเยเนว ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุน ปุฏฺโฐ ทุติยปเญฺห ปฏิญฺญาตนเยเนว ปฏิชานาติ. อถ นํ สกวาที "ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺ"ติ ปญฺหาวเสน เตสุ เอเกกํ หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตีติ ปฏิชานนฺตํ ปุริมํ ปฏิกฺขิตฺตปญฺหํ ปริวตฺเตตฺวา ปุจฺฉนฺโต น หุตฺวา น โหติ น หุตฺวา น โหตีติ ปุจฺฉติ. ตสฺสตฺโถ:- นนุ "ตยา ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺ"ติ วุตฺเต ปฐมปญฺหํ ปฏิกฺขิปนฺเตน อนาคตสฺส โหติภาโว ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จ หุตฺวาภาโว ปฏิกฺขิตฺโตติ. เตน อนาคตํ น โหติ นาม, ปจฺจุปฺปนฺนํ น หุตฺวา นาม.

ทุติยปเญฺห จ ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ปฏิญฺญาตํ, เอวํ สนฺเต อนาคตมฺปิ น หุตฺวา น โหติ นาม, ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ น หุตฺวา น โหติเยว นาม. เตน ตํ ปุจฺฉามิ ๒- "กินฺเต เอเตสุ เอเกกํ น หุตฺวา น โหติ น หุตฺวา น โหตี"ติ. ปรวาที สพฺพโต อนฺธกาเรน ปริโยนทฺโธ วิย เตสํ นหุตฺวานโหติภาวํ อปสฺสนฺโต น เหวนฺติ ปฏิกฺขิปติ.