@๓ ฉ.ม. สจฺจิกฏฺฐ.... เอวมุปริปิ ปญฺญาปนโต เอวรูปา วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. อิตฺถีรูปํ ปุริส- รูปนฺติอาทีสุ ปน อิตฺถีปุริสา อวิชฺชมานา, รูปํ วิชฺชมานํ, ตสฺมา อิตฺถิยา รูปํ อิตฺถีรูปํ, ปุริสสฺส รูปํ ปุริสรูปนฺติ เอวํ อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานสฺส ปญฺญาปนโต เอวรูปา อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. จกฺขุสมฺผสฺโส โสตสมฺผสฺโสติอาทีสุ จกฺขุโสตาทโยปิ ผสฺโสปิ วิชฺชมาโนเยว, ตสฺมา จกฺขุมฺหิ สมฺผสฺโส จกฺขุโต ชาโต สมฺผสฺโส จกฺขุสฺส วา ผลภูโต สมฺผสฺโส จกฺขุสมฺผสฺโสติ เอวํ วิชฺชมาเนน วิชฺชมานสฺส ปญฺญาปนโต เอวรูปา วิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. ขตฺติยปุตฺโต พฺราหฺมณปุตฺโต เสฏฺฐิปุตฺโตติอาทีสุ ขตฺติยาทโยปิ อวิชฺชมานา ปุตฺโตปิ, ตสฺมา ขตฺติยสฺส ปุตฺโต ขตฺติยปุตฺโตติ เอวํ อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานสฺส ปญฺญาปนโต เอวรูปา อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. ตาสุ อิมสฺมึ ปกรเณ ปุริมา ติสฺโสว ปญฺญตฺติโย ลพฺภนฺติ. "ขนฺธปญฺญตฺติ ฯเปฯ อินฺทฺริยปญฺญตฺตี"ติ อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน วิชฺชมานสฺเสว ปญฺญาปิตตฺตา วิชฺชมาน- ปญฺญตฺติ ลพฺภติ, ปุคฺคลปญฺญตฺตีติ ปเท อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, ปรโต ปน เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญติอาทีสุ วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ ลพฺภตีติ.

อฏฺฐกถามุตฺตเกน ปน อาจริยนเยน อปราปิ ฉ ปญฺญตฺติโย อุปาทาปญฺญตฺติ อุปนิธาปญฺญตฺติ สโมธานปญฺญตฺติ อุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติ ๑- ตชฺชาปญฺญตฺติ สนฺตติปญฺญตฺตีติ. ตตฺถ โย รูปเวทนาทีหิ เอกตฺเตน วา อญฺญตฺเตน วา รูปเวทนาทโย วิย สจฺฉิกฏฺฐปรมตฺเถน อนุปลพฺภสภาโวปิ รูปเวทนาทิเภเท ขนฺเธ อุปาทาย นิสฺสาย การณํ กตฺวา สมฺมโต สตฺโต, ตานิ ตานิ องฺคานิ อุปาทาย รโถ เคหํ มุฏฺฐิ อุทฺธนนฺติ จ, เต เตเยว รูปรสาทโย อุปาทาย ฆฏปฏา, ๒- จนฺทสุริยปริวฏฺฏาทโย อุปาทาย กาโล ทิสา, ตํตํภูตนิมิตฺตญฺเจว ภาวนานิสํสญฺจ อุปาทาย นิสฺสาย การณํ กตฺวา สมฺมตํ เตน เตนากาเรน อุปฏฺฐิตํ อุคฺคหนิมิตฺตํ

ยา ปฐมทุติยาทีนิ อุปนิธาย ทุติยํ ตติยนฺติอาทิกา อญฺญมญฺญญฺจ อุปนิธาย ทีฆํ รสฺสํ ทูรํ สนฺติกนฺติอาทิกา ปญฺญาปนา, อยํ อุปนิธาปญฺญตฺติ นาม. อปิเจสา อุปนิธาปญฺญตฺติ ตทญฺญาเปกฺขูปนิธา หตฺถคตูปนิธา สมฺปยุตฺตูปนิธา สมาโรปิตูปนิธา อวิทูรคตูปนิธา ปฏิภาคูปนิธา ตพฺพหุลูปนิธา ตพฺพิสิฏฺฐูปนิธาติ- อาทินา เภเทน อเนกปฺปการา.