Yā paṭhamadutiyādīni upanidhāya dutiyaṃ tatiyantiādikā aññamaññañca upanidhāya dīghaṃ rassaṃ dūraṃ santikantiādikā paññāpanā, ayaṃ upanidhāpaññatti nāma. Apicesā upanidhāpaññatti tadaññāpekkhūpanidhā hatthagatūpanidhā sampayuttūpanidhā samāropitūpanidhā avidūragatūpanidhā paṭibhāgūpanidhā tabbahulūpanidhā tabbisiṭṭhūpanidhāti- ādinā bhedena anekappakāRā.

Tattha dutiyaṃ tatiyantiādikāva tadaññaṃ apekkhitvā vuttatāya tadaññā- pekkhūpanidhā nāma. Chattapāṇi satthapāṇītiādikā hatthagataṃ upanidhāya vuttatāya hatthagatūpanidhā nāma. Kuṇḍalī sikharī kiriṭītiādikā sampayuttaṃ upanidhāya vuttatāya sampayuttūpanidhā nāma. Dhaññasakaṭaṃ sappikumbhotiādikā samāropitaṃ upanidhāya vuttatāya samāropitūpanidhā nāma. Indasālaguhā piyaṅguguhā serīsakantiādikā avidūragataṃ upanidhāya vuttatāya avidūragatūpanidhā nāma. Suvaṇṇavaṇṇo usabhagāvīti- ādikā paṭibhāgaṃ upanidhāya vuttatāya paṭibhāgūpanidhā nāma. Padumasaro brāhmaṇa- gāmotiādikā tabbahulaṃ upanidhāya vuttatāya tabbahulūpanidhā nāma. Maṇikaṭakaṃ vajirakaṭakantiādikā tabbisiṭṭhaṃ upanidhāya vuttatāya tabbisiṭṭhūpanidhā nāma.

Yā pana tesaṃ tesaṃ samodhānamapekkhitvā tidaṇḍaṃ aṭṭhapadaṃ dhaññarāsi puppharāsītiādikā paññāpanā, ayaṃ samodhānapaññatti nāma. Yā purimassa purimassa upanikkhipitvā dve tīṇi cattārītiādikā paññāpanā, ayaṃ upanikkhittapaññatti nāma. Yā tantaṃ dhammasabhāvaṃ apekkhitvā paṭhavī tejo kakkhaḷatā uṇhatātiādikā paññāpanā, ayaṃ tajjāpaññatti nāma. Yā pana santativicchedābhāvaṃ apekkhitvā Āsītiko nāvutikotiādikā paññāpanā, ayaṃ santatipaññatti nāma. Etāsu pana tajjāpaññatti vijjamānapaññattiyeva, sesā avijjamānapakkhañceva avijjamānena avijjamānapakkhañca bhajanti.

Aṭṭhakathāmuttakena ācariyanayeneva aparāpi cha paññattiyo kiccapaññatti saṇṭhānapaññatti liṅgapaññatti bhūmipaññatti paccattapaññatti asaṅkhatapaññattīti. Tattha bhāṇako dhammakathikotiādikā kiccavasena paññāpanā kiccapaññatti nāma. Kiso thūlo parimaṇḍalo caturassotiādikā saṇṭhānavasena paññāpanā saṇṭhānapaññatti nāma. Itthī purisotiādikā liṅgavasena paññāpanā liṅgapaññatti nāma. Kāmāvacarā rūpāvacarā arūpāvacarā kosalakā mādhurātiādikā bhūmivasena paññāpanā bhūmipaññatti nāma. Tisso nāgo sumanotiādikā paccattanāmakaraṇamattavasena paññāpanā paccattapaññatti nāma. Nirodho nibbānantiādikā asaṅkhatadhammassa paññāpanā asaṅkhatapaññatti nāma. Tattha ekaccā bhūmipaññatti asaṅkhatapaññatti ca vijjamānapaññattiyeva, kiccapaññatti vijjamānena avijjamānapakkhaṃ bhajati sesā avijjamānapaññattiyo nāma.

เล่มที่ ๓๖ ธาตุกถา-ปุคคลบัญญัติ๖๑

ที่มาและฉบับอื่นของ “บัญญัติ ๖”