[๖๘] กตโม จ ปุคฺคโล อกฺโกธโน ฯ ตตฺถ กตโม โกโธ โย โกโธ กุชฺฌนา กูชฺฌิตตฺตํ โทโส ทูสนา ทูสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส อยํ วุจฺจติ โกโธ ฯ ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ โกโธ ปหีโน อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อกฺโกธโน ฯ กตโม จ ปุคฺคโล อนุปนาหี ฯ ตตฺถ กตโม อุปนาโห ปุพฺพกาลํ โกโธ อปรกาลํ อุปนาโห โย เอวรูโป อุปนาโห อุปนหนา อุปนาหิตตฺตํ อฏฺฐปนา ฐปนา สณฺฐปนา อนุสํสนฺทนา อนุปฺปพนฺธนา ทฬฺหีกมฺมํ โกธสฺส อยํ วุจฺจติ อุปนาโห ฯ ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ อุปนาโห ปหีโน อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อนุปนาหี ฯ

[๖๙] กตโม จ ปุคฺคโล อมกฺขี ฯ ตตฺถ กตโม มกฺโข โย มกฺโข มกฺขายนา มกฺขายิตตฺตํ นิฏฺฐุริยํ นิฏฺฐุริยกมฺมํ อยํ วุจฺจติ มกฺโข ฯ ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ มกฺโข ปหีโน อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อมกฺขี ฯ กตโม จ ปุคฺคโล อปลาสี ฯ ตตฺถ กตโม ปลาโส โย ปลาโส ปลาสายนา ปลาสายิตตฺตํ ปลาสาหาโร วิวาทฏฺฐานํ ยุคคฺคาโห อปฺปฏินิสฺสคฺโค อยํ วุจฺจติ ปลาโส ฯ ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ ปลาโส ปหีโน อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อปลาสี ฯ

[๗๐] กตโม จ ปุคฺคโล อนิสฺสุกี ฯ ตตฺถ กตมา อิสฺสา ยา ปรลาภสกฺการครุการมานนวนฺทนปูชนาสุ อิสฺสา อิสฺสายนา อิสฺสายิตตฺตํ อุสูยา อุสูยนา อุสูยิตตฺตํ อยํ วุจฺจติ อิสฺสา ฯ ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ อิสฺสา ปหีนา อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อนิสฺสุกี ฯ กตโม จ ปุคฺคโล อมจฺฉรี ฯ ตตฺถ กตมํ มจฺฉริยํ ปญฺจ มจฺฉริยานิ อาวาสมจฺฉริยํ กุลมจฺฉริยํ ลาภมจฺฉริยํ วณฺณมจฺฉริยํ ธมฺมมจฺฉริยํ ยํ เอวรูปํ มจฺเฉรํ มจฺฉรายนา มจฺฉรายิตตฺตํ เววิจฺฉํ กทริยํ กฏุกญฺจุกตา อคฺคหิตตฺตํ จิตฺตสฺส อิทํ วุจฺจติ มจฺฉริยํ ฯ ยสฺส ปุคฺคลสฺส อิทํ มจฺฉริยํ ปหีนํ อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อมจฺฉรี ฯ

[๗๑] กตโม จ ปุคฺคโล อสโถ ฯ ตตฺถ กตมํ สาเถยฺยํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สโถ โหติ ปริสโถ ยํ ตตฺถ สถํ สถตา สาเถยฺยํ กกฺขฬตา กกฺขฬิยํ ปริกฺขตตา ปริกฺขติยํ อิทํ วุจฺจติ สาเถยฺยํ ฯ ยสฺส ปุคฺคลสฺส อิทํ สาเถยฺยํ ปหีนํ อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อสโถ ฯ กตโม จ ปุคฺคโล อมายาวี ฯ ตตฺถ กตมา มายา อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนเหตุ ปาปิกํ อิจฺฉํ ปณิทหติ มา มํ ชญฺญาติ อิจฺฉติ มา มํ ชญฺญาติ สงฺกปฺปติ มา มํ ชญฺญาติ วาจํ ภาสติ มา มํ ชญฺญาติ กาเยน ปรกฺกมติ ยา เอวรูปา มายา มายาวิตา อจฺจาสรา วญฺจนา นิกติ วิกีรณา ปริหรณา คุหนา ปริคุหนา ฉาทนา ปริจฺฉาทนา อนุตฺตานีกมฺมํ อนาวิกมฺมํ โวจฺฉาทนา ปาปกิริยา อยํ วุจฺจติ มายา ฯ ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ มายา ปหีนา อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อมายาวี ฯ

เล่มที่ ๓๖ ธาตุกถา-ปุคคลบัญญัติ๑๖๒

ที่มาและฉบับอื่นของ “ทุกนิทเทส