๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

[๕๐-๒๐๕] อิทานิ ยสฺส รูปกฺขนฺโธติอาทินา นเยน ปวตฺติวาโร อารทฺโธ. กสฺมา ปเนตฺถ อุทฺเทสวาโร น วุตฺโตติ? เหฏฺฐา ทสฺสิตนยตฺตา. ปณฺณตฺติวารสฺมิญฺหิ อุทฺเทสวาเร นโย ทสฺสิโต, เตน ปน นเยน สกฺกา โส อิธ อวุตฺโตปิ ชานิตุนฺติ ตํ อวตฺวา นิทฺเทสวาโรว อารทฺโธ. อิมสฺมึ ปน ปวตฺติวารสงฺขาเต มหาวาเร อุปฺปาทวาโร นิโรธวาโร อุปฺปาทนิโรธวาโรติ ตโย อนฺตรวารา โหนฺติ. เตสุ ปฐโม ธมฺมานํ อุปฺปาทลกฺขณสฺส ทีปิตตฺตา อุปฺปาทวาโรติ วุจฺจติ, ทุติโย เตสญฺเญว นิโรธลกฺขณสฺส ทีปิตตฺตา นิโรธวาโรติ วุจฺจติ, ตติโย อุภินฺนมฺปิ ลกฺขณานํ ทีปิตตฺตา อุปฺปาทนิโรธวาโรติ วุจฺจติ. อุปฺปาทวาเรน เจตฺถ ธมฺมานํ อุปฺปชฺชนากาโรว ทีปิโต, นิโรธวาเรน "อุปฺปนฺนํ นาม นิจฺจํ นตฺถี"ติ เตสญฺเญว อนิจฺจตา ทีปิตา, อุปฺปาทนิโรธวาเรน ตทุภยํ.

ตตฺถ อุปฺปาทวาเร ตาว ติณฺณํ อทฺธานํ วเสน ฉ กาลเภทา โหนฺติ:- ปจฺจุปฺปนฺโน อตีโต อนาคโต ปจฺจุปฺปนฺเนนาตีโต ปจฺจุปฺปนฺเนนานาคโต อตีเตนานาคโตติ. เตสุ ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตีติ ปจฺจุปฺปนฺนาภิธานวเสน ปจฺจุปฺปนฺโน เวทิตพฺโพ, โส ปจฺจุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ ปจฺจกฺขโต คเหตพฺพตฺตา อติวิย สุวิญฺเญยฺโยติ ปฐมํ วุตฺโต. ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิตฺถาติ อตีตาภิธาน- วเสน อตีโต เวทิตพฺโพ, โส ปจฺจกฺขโต อนุภูตปุพฺพานํ อตีตธมฺมานํ อนุมาเนน อนาคเตหิ สุวิญฺเญยฺยตรตฺตา ทุติยํ วุตฺโต. ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ อนาคตาภิธานวเสน อนาคโต เวทิตพฺโพ, โส ปจฺจกฺขโต จ อนุภูตปุพฺพวเสน จ คหิตธมฺมานุมาเนน "อนาคเตปิ เอวรูปา ธมฺมา อุปฺปชฺชิสฺสนฺตี"ติ คเหตพฺพโต ตติยํ วุตฺโต.

ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิตฺถาติ ปจฺจุปฺ- ปนฺเนน สทฺธึ อตีตาภิธานวเสน ปจฺจุปฺปนฺเนนาตีโต เวทิตพฺโพ, โส มิสฺสเกสุ ตีสุ สุวิญฺเญยฺยตรตฺตา จตุตฺถํ วุตฺโต. ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ปจฺจุปฺปนฺเนน สทฺธึ อนาคตาภิธานวเสน ปจฺจุปฺปนฺเนนานาคโต เวทิตพฺโพ, โส ปจฺจกฺขโต คเหตพฺพานํ ธมฺมานํ อตฺถิตาย อตฺถโต สุวิญฺเญยฺยตโรติ ปญฺจมํ วุตฺโต. ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิตฺถ ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ อตีเตน สทฺธึ อนาคตาภิธานวเสน อตีเตนานาคโต เวทิตพฺโพ, โส ปุริเมหิ ทุวิญฺเญยฺโยติ ฉฏฺฐํ วุตฺโต.