๓. อายตนยมก

๑. ปณฺณตฺติอุทฺเทสวารวณฺณนา

[๑-๙] อิทานิ มูลยมเก เทสิเตเยว กุสลาทิธมฺเม อายตนวเสนาปิ สงฺคณฺหิตฺวา ขนฺธยมกานนฺตรํ เทสิตสฺส อายตนยมกสฺส วณฺณนา โหติ. ตตฺถ ขนฺธยมเก วุตฺตนเยเนว ปาลิววตฺถานํ เวทิตพฺพํ. ยเถว หิ ตตฺถ ปณฺณตฺติวาโร ปวตฺติวาโร ปริญฺญาวาโรติ ตโย มหาวารา โหนฺติ, ตถา อิธาปิ. วจนตฺโถปิ เนสํ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิธาปิ จ ปณฺณตฺติวาโร อุทฺเทสนิทฺเทสวเสน ทฺวิธา ววตฺถิโต, อิตเร นิทฺเทสวเสเนว. ตตฺถ "ทฺวาทสา- ยตนานี"ติ ปทํ อาทึ กตฺวา ยาว "นายตนา น มโน"ติ, ตาว ปณฺณตฺติวารสฺส อุทฺเทสวาโร เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ทฺวาทสายตนานีติ อยํ ยมกวเสน ปุจฺฉิตพฺพานํ อายตนานํ อุทฺเทโส. จกฺขายตนํ ฯเปฯ ธมฺมายตนนฺติ เตสญฺเญว ปเภทโต นามววตฺถานํ. ยมกวเสน ปุจฺฉาสุขตฺถญฺเจตฺถ ปฐมํ ปฏิปาฏิยา อชฺฌตฺตรูปายตนานิ วุตฺตานิ, ปจฺฉา พาหิรรูปายตนานิ, ปริโยสาเน มนายตนธมฺมายตนานิ.

ยถา ปน เหฏฺฐา ขนฺธวเสน, เอวมิธ อิเมสํ อายตนานํ วเสน ปทโสธนวาโร ปทโสธนมูลจกฺกวาโร สุทฺธายตนวาโร สุทฺธายตนมูลจกฺกวาโรติ จตฺตาโรว นยวารา โหนฺติ. เอเกโก เจตฺถ อนุโลมปฏิโลมวเสน ทุวิโธเยว. เตสํ อตฺโถ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ยถา ปน ขนฺธยมเก ปทโสธนวารสฺส อนุโลมวาเร "รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺ"ติอาทีนิ ปญฺจ ยมกานิ, ตถา อิธ "จกฺขุ จกฺขายตนํ, จกฺขายตนํ จกฺขู"ติอาทีนิ ทฺวาทส, ปฏิโลมวาเรปิ "น จกฺขุ น จกฺขายตนํ, น จกฺขายตนํ น จกฺขู"ติอาทีนิ ทฺวาทส. ปทโสธนมูลจกฺกวารสฺส ปเนตฺถ อนุโลมวาเร เอเกกายตนมูลกานิ เอกาทเสกาทส กตฺวา ทฺวตฺตึสสตํ ยมกานิ, ปฏิโลมวาเรปิ ทฺวตฺตึสสตเมว. สุทฺธายตนวารสฺสาปิ อนุโลมวาเร ทฺวาทส, ปฏิโลมวาเร ทฺวาทส. สุทฺธายตนมูลจกฺกวารสฺสาปิ อนุโลมวาเร เอเกกายตนมูลกานิ เอกาทเสกาทส กตฺวา ทฺวตฺตึสสตํ ยมกานิ, ปฏิโลมวาเรปิ ทฺวตฺตึสสตเมวาติ เอวมิธ ฉสตฺตตาธิเกหิ ปญฺจหิ ยมกสเตหิ ทฺวิปญฺญาสาธิเกหิ เอกาทสหิ ปุจฺฉาสเตหิ จตุราธิเกหิ เตวีสาย อตฺถสเตหิ จ ปฏิมณฺฑิโต ปณฺณตฺติวารสฺส อุทฺเทสวาโร เวทิตพฺโพ.