เอวเมเตสุ ฉสุ กาลเภเทสุ ยฺวายํ ปฐโม ปจฺจุปฺปนฺโน, ตตฺถ ปุคฺคลโต โอกาสโต ปุคฺคโลกาสโตติ ตโย วารา โหนฺติ. เตสุ ยสฺสาติ ปุคฺคลวเสน ขนฺธานํ อุปฺปตฺติทีปโน ปุคฺคลวาโร, ยตฺถาติ โอกาสวเสน ขนฺธานํ อุปฺปตฺติทีปโน โอกาสวาโร, ยสฺส ยตฺถาติ ปุคฺคโลกาสวเสน ขนฺธานํ อุปฺปตฺติทีปโน ปุคฺคโลกาสวาโร. อิเม ปน ตโยปิ วารา ปฐมํ อนุโลมนเยน นิทฺทิสิตฺวา ปจฺฉา ปฏิโลมนเยน นิทฺทิฏฺฐา. เตสุ "อุปฺปชฺชติ อุปฺปชฺชิตฺถ อุปฺปชฺชิสฺสตี"ติ วจนโต อุปฺปตฺติทีปโน อนุโลมนโย, "นุปฺปชฺชติ นุปฺปชฺชิตฺถ นุปฺปชฺชิสฺสตี"ติ วจนโต อนุปฺปตฺติทีปโน ปฏิโลมนโย.
ตตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนกาเล ตาว ปุคฺคลวารสฺส อนุโลมนเย "ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ยสฺส วา ปน เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ ตสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ. ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ ตสฺส สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ยสฺส วา ปน วิญฺญาณกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ ตสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี"ติ เอวํ รูปกฺขนฺธมูลกานิ จตฺตาริ ยมกานิ, "ยสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ ตสฺส สญฺญากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี"ติอาทินา นเยน เวทนากฺขนฺธมูลกานิ ตีณิ, สญฺญากฺขนฺธมูลกานิ เทฺว, สงฺขารกฺขนฺธมูลกํ เอกนฺติ อคฺคหิตคฺคหเณน ทส ยมกานิ โหนฺติ.
ตตฺถ รูปกฺขนฺธมูลเกสุ จตูสุ อาทิโต เอกเมว วิสฺสชฺชิตํ, เสสานิ เตน สทิสวิสฺสชฺชนานีติ ตนฺติยา ลหุภาวตฺถํ สงฺขิตฺตานิ. เวทนากฺขนฺธาทิมูลเกสุปิ อามนฺตาติ เอกสทิสเมว วิสฺสชฺชนํ, ตสฺมา ตานิปิ ตนฺติยา ลหุภาวตฺถํ สงฺขิตฺตาเนวาติ เอวเมตานิ ปจฺจุปฺปนฺนกาเล ปุคฺคลวาเร อนุโลมนเย เอกยมก- วิสฺสชฺชเนเนว ทส ยมกานิ วิสฺสชฺชิตานิ นาม โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ยถา จ ปุคฺคลวาเร ทส, เอวํ โอกาสวาเร ทส, ปุคฺคโลกาสวาเร ทสาติ ปจฺจุปฺปนฺนกาเล ตีสุ วาเรสุ อนุโลมนเย ตึสยมกานิ โหนฺติ. ยถา จ อนุโลมนเย, เอวํ ปฏิโลมนเยปีติ สพฺพานิปิ ปจฺจุปฺปนฺนกาเล สฏฺฐิยมกานิ โหนฺติ. เตสุ ๑- วีสปุจฺฉาสตํ จตฺตาฬีสานิ จ เทฺว อตฺถสตานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. เอวํ เสเสสุปิ ปญฺจสุ กาลเภเทสุ ปุคฺคลาทิเภทโต อนุโลมปฏิโลมนยวเสน ฉ ฉ วารา. เอเกกสฺมึ วาเร ทส ทส กตฺวา สฏฺฐี สฏฺฐี ยมกานีติ ตีณิ ยมกสตานิ, ตานิ ปุริเมหิ สทฺธึ สฏฺฐาธิกานิ ตีณิ ยมกสตานิ วีสาธิกานิ สตฺต ปุจฺฉาสตานิ จตฺตาฬีสานิ จ จุทฺทส อตฺถสตานิ โหนฺติ. อิทนฺตาว อุปฺปาทวาเร ปาลิววตฺถานํ. ยถา จ อุปฺปาทวาเร, ตถา นิโรธวาเรปิ อุปฺปาทนิโรธวาเรปีติ สพฺพสฺมิมฺปิ