3. Āyatanayamaka

1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā

[1-9] Idāni mūlayamake desiteyeva kusalādidhamme āyatanavasenāpi saṅgaṇhitvā khandhayamakānantaraṃ desitassa āyatanayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamake vuttanayeneva pālivavatthānaṃ veditabbaṃ. Yatheva hi tattha paṇṇattivāro pavattivāro pariññāvāroti tayo mahāvārā honti, tathā idhāpi. Vacanatthopi nesaṃ tattha vuttanayeneva veditabbo. Idhāpi ca paṇṇattivāro uddesaniddesavasena dvidhā vavatthito, itare niddesavaseneva. Tattha "dvādasā- yatanānī"ti padaṃ ādiṃ katvā yāva "nāyatanā na mano"ti, tāva paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo. Tattha dvādasāyatanānīti ayaṃ yamakavasena pucchitabbānaṃ āyatanānaṃ uddeso. Cakkhāyatanaṃ .pe. Dhammāyatananti tesaññeva pabhedato nāmavavatthānaṃ. Yamakavasena pucchāsukhatthañcettha paṭhamaṃ paṭipāṭiyā ajjhattarūpāyatanāni vuttāni, pacchā bāhirarūpāyatanāni, pariyosāne manāyatanadhammāyatanāni.

Yathā pana heṭṭhā khandhavasena, evamidha imesaṃ āyatanānaṃ vasena padasodhanavāro padasodhanamūlacakkavāro suddhāyatanavāro suddhāyatanamūlacakkavāroti cattārova nayavārā honti. Ekeko cettha anulomapaṭilomavasena duvidhoyeva. Tesaṃ attho tattha vuttanayeneva veditabbo. Yathā pana khandhayamake padasodhanavārassa anulomavāre "rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpan"tiādīni pañca yamakāni, tathā idha "cakkhu cakkhāyatanaṃ, cakkhāyatanaṃ cakkhū"tiādīni dvādasa, paṭilomavārepi "na cakkhu na cakkhāyatanaṃ, na cakkhāyatanaṃ na cakkhū"tiādīni dvādasa. Padasodhanamūlacakkavārassa panettha anulomavāre ekekāyatanamūlakāni ekādasekādasa katvā dvattiṃsasataṃ yamakāni, paṭilomavārepi dvattiṃsasatameva. Suddhāyatanavārassāpi anulomavāre Dvādasa, paṭilomavāre dvādasa. Suddhāyatanamūlacakkavārassāpi anulomavāre ekekāyatanamūlakāni ekādasekādasa katvā dvattiṃsasataṃ yamakāni, paṭilomavārepi dvattiṃsasatamevāti evamidha chasattatādhikehi pañcahi yamakasatehi dvipaññāsādhikehi ekādasahi pucchāsatehi caturādhikehi tevīsāya atthasatehi ca paṭimaṇḍito paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo.