6. Saṅkhārayamaka

1. Paṇṇattivāravaṇṇanā

[1] Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṅgaṇhitvā saccayamakānantaraṃ desitassa saṅkhārayamakassa vaṇṇanā hoti. Tatthāpi heṭṭhā vuttanayeneva paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā antaravārādayo ca avasesappabhedā veditabbā. Ayampanettha viseso:- paṇṇattivāre tāva yathā heṭṭhā khandhādayo dhamme uddisitvā "rūpaṃ rūpakkhandho, cakkhuṃ cakkhvāyatanaṃ, cakkhuṃ cakkhudhātu, dukkhaṃ dukkhasaccan"ti padasodhanavāro āraddho, tathā anārabhitvā "assāsapassāsā kāyasaṅkhāro"ti paṭhamaṃ tayopi saṅkhārā vibhajitvā dassitā.

Tattha kāyassa saṅkhāro kāyasaṅkhāro. "assāsapassāsā kāyikā ete dhammā kāyapaṭibaddhā"ti hi vacanato kāraṇabhūtassa karajakāyassa phalabhūto eva saṅkhāroti kāyasaṅkhāro. Aparo nayo:- saṅkhariyatīti saṅkhāro. Kena saṅkhariyatīti? kāyena. Ayañhi vāto viya bhastāya karajakāyena saṅkhariyatīti evampi kāyassa saṅkhāroti kāyasaṅkhāro, kāyena kato assāsapassāsavātoti attho. "pubbeva kho āvuso visākha vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati, tasmā vitakka- vicārā vacīsaṅkhāro"ti vacanato pana saṅkharotīti saṅkhāro. Kiṃ saṅkharoti? vaciṃ. Vaciyā saṅkhāroti vacīsaṅkhāro. Vacībhedasamuṭṭhāpakassa vitakkavicāradvayassetaṃ nāmaṃ. "saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā"ti vacanatoyeva pana tatiyapadepi saṅkhariyatīti saṅkhāro. Kena saṅkhariyatīti? cittena. Karaṇatthe sāmivacanaṃ katvā cittassa saṅkhāroti cittasaṅkhāro. Sabbesampi cittasamuṭṭhānānaṃ cetasikadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Vitakkavicārānaṃ pana vacīsaṅkhārabhāvena visuṃ gahitattā "ṭhapetvā vitakkavicāre"ti vuttaṃ.