วรรณนานิทเทสแห่งอุปนิสสยปัจจัย

ผู้ศึกษาพึงทราบวินิจฉัยในอุปนิสสยปัจจัยนิทเทสต่อไป.

คำว่า ปุริมา ปุริมา เกิดก่อนๆ ความว่า ย่อมได้ธรรมที่ดับไปโดยลำดับด้วยดี ในอนันตรูปนิสสยปัจจัย. ธรรมที่เกิดก่อนว่า ย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งวิถีต่างกัน ในอารัมมณูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย. หมวดสามเหล่านั้น (คืออุปนิสสยะทั้งหลาย) ย่อมได้ในกุศลบทกับกุศลบท. ส่วนธรรมที่ดับไปในลำดับด้วยดี ย่อมไม่ได้ในอกุศลบทกับกุศลบท. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า กุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัยบางอย่าง.

จริงอยู่ คำนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงนัยนี้ว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรมด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย คืออารัมมณูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย.