วรรณนานิทเทสแห่งอนันตรปัจจัย

ผู้ศึกษาพึงทราบวินิจฉัยในอนันตรปัจจัยนิทเทสต่อไป.

บทว่า มโนธาตุยา คือ แก่วิบากมโนธาตุ.

บทว่า มโนวิญฺญาณธาตุยา คือ แก่อเหตุวิบากมโนวิญญาณธาต ที่ทำหน้าที่สันตีรณกิจ คือพิจารณาอารมณ์. ก็ต่อจากนั้นไป พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงมโนวิญญาณธาตุ ที่ทำหน้าที่โวฏฐัพพนะ ชวนะ ตทารัมมณะและภวังค์ พระองค์จึงทรงย่อเทศนาโดยแสดงนัยไว้ว่า ธาตุเหล่านั้น แม้จะไม่ได้ตรัสไว้ก็จริง แต่ผู้ศึกษาพึงทราบได้โดยนัยนี้. ก็ธาตุเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงย่อเข้าในนัยที่ ๖ มีอาทิว่า ปุริมา ปริมา กุสลา ธมฺมา ผู้ศึกษาพึงทราบว่า พระองค์ไม่ตรัสในอธิการนี้อีก.