กัมมปัจจัยนั้นมี ๒ อย่าง คือกุศลเจตนาและอกุศลเจตนาที่เกิดในขณะต่างกัน และเจตนาทั้งหมดที่เกิดพร้อมกัน.

สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า กุศลกรรมและอกุศลกรรมเป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์และกัมมชรูปด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย, เจตนาเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาและแก่รูปที่มีเจตนานั้นเป็นสมุฏฐาน ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย. ๑๔. วิปากปัจจัย

ธรรมคือวิบากที่ช่วยอุปการะโดยความไม่มีอุตสาหะ เพราะความไม่มีอุตสาหะ ชื่อว่าวิปากปัจจัย.

วิปากปัจจัยนั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปซึ่งมีจิตเป็นสมุฏฐานในปวัตติกาลแก่กัมมชรูปในปฏิสนธิกาล และแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยวิบากจิตนั้น ในกาลทั้งหมด.

เล่มที่ ๔๐ ปัฏฐาน ภาค ๑๓๒

อรรถกถา ฉบับแปลไทย เป็นงานของผู้แปลและผู้จัดพิมพ์ฉบับแปล คัดมาตามต้นฉบับโดยไม่แก้ถ้อยคำ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากเจ้าของประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

ที่มาและฉบับอื่นของ “ปัจจัย ๒๔”