๑๔. วิปากปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

[๑๔] วิปากปจฺจยนิทฺเทเส วิปากา จตฺตาโร ขนฺธาติ ยสฺมา กมฺมสมุฏฺฐานาปิ รูปา วิปากา น โหนฺติ, ตสฺมา "วิปากา"ติ วตฺวา "จตฺตาโร ขนฺธา"ติ วุตฺตํ. เอวมยํ ปาลิ อรูปธมฺมานญฺเญว วิปากปจฺจยวเสน อาคตา. ปญฺหาวาเร ปน "วิปากาพฺยากโต เอโก ขนฺโธ ติณฺณนฺนํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ วิปากปจฺจเยน ปจฺจโย. ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากโต เอโก ขนฺโธ ติณฺณนฺนํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ วิปากปจฺจเยน ปจฺจโย"ติ อาคตตฺตา จิตฺตสมุฏฺฐานกมฺมสมุฏฺฐานรูปานมฺปิ วิปากปจฺจโย ลพฺภติ. อิธ ปน สาวเสส- เทสนา ๑- กตาติ อยํ ตาเวตฺถ ปาลิวณฺณนา. อยํ ปน วิปากปจฺจโย วิปากภาเวน ชาติโต เอกวิโธ, ภูมิเภทโต กามาวจราทิวเสน จตุธา ภิชฺชตีติ เอวเมตฺถ นานปฺปการเภทโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

เอวํ ภินฺเน ปเนตฺถ กามาวจรรูปาวจรวิปาโก อตฺตนา สมฺปยุตฺตกฺขนฺธานํ ๒- ปวตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปานญฺจ วิปากปจฺจโย โหติ. อรูปาวจรวิปาโก สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเญว. โลกุตฺตรวิปาโก ปญฺจโวกาเร สมฺปยุตฺต- ธมฺมานญฺเจว จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส จ, จตุโวกาเร สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเญว ๓- วิปากปจฺจโย โหตีติ เอวเมตฺถ ปจฺจยุปฺปนฺนโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยติ.

วิปากปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.