๑๗. ฌานปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

[๑๗] ฌานปจฺจยนิทฺเทเส ฌานงฺคานีติ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺเชสุ เสสจิตฺเตสุ อุปฺปนฺนานิ วิตกฺกวิจารปีติโสมนสฺสโทมนสฺสุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตา- สงฺขาตานิ สตฺต องฺคานิ. ปญฺจนฺนํ ปน วิญฺญาณกายานํ อภินิปาตมตฺตตฺตา เตสุ วิชฺชมานานิปิ อุเปกฺขาสุขทุกฺขานิ อุปนิชฺฌายนาการสฺส ๑- อภาวโต ฌานงฺคนฺติ น อุทฺธฏานิ. ตตฺถ ปจฺฉินฺนตฺตา ปน เสสาเหตุเกสุปิ ฌานงฺคํ น อุทฺธฏเมว. ๒- ธมฺมสงฺคเห อิธ ปน อุทฺธฏเมวาติ. ๒- ตํสมุฏฺฐานานนฺติ อิธาปิ กฏตฺตารูปํ สงฺคหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตเญฺหตํ ปญฺหาวาเร:- ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากา- พฺยากตานิ ฌานงฺคานิ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโยติ. อยํ ตาเวตฺถ ปาลิวณฺณนา. อยํ ปน ฌานปจฺจโย สตฺตนฺนํ ฌานงฺคานํ วเสน ฐิโตปิ ชาติเภทโต กุสลากุสลวิปากกิริยาวเสน จตุธา ภิชฺชติ, ปุน ภูมิวเสน จตุธา เอกธา จตุธา ติธาติ ทฺวาทสธา ภิชฺชตีติ เอวเมตฺถ นานปฺปการเภทโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

เอวํ ภินฺเน ปเนตฺถ จตุภูมิกมฺปิ กุสลฌานงฺคํ ปญฺจโวกาเร สมฺปยุตฺต- ธมฺมานญฺเจว จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส จ, ฐเปตฺวา รูปาวจรํ อวเสสํ อรูเป สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเญว ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย. อกุสเลปิ เอเสว นโย. กามาวจรรูปาวจรวิปากํ ปวตฺเต สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเจว จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส จ, ปฏิสนฺธิยํ สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเจว กฏตฺตารูปสฺส จ, อรูปวิปากํ สมฺปยุตฺต- ธมฺมานญฺเญว. ยญฺจ อรูเป โลกุตฺตรวิปากํ อุปฺปชฺชติ, ตญฺจ. ปญฺจโวกาเร ปน ตํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺสาปิ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เตภูมิกมฺปิ กิริยาฌานงฺคํ ปญฺจโวกาเร สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเจว จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส จ. ยํ ปเนตฺถ อรูเป