ตตฺถ อนุโลมมฺหิ ตาว ปฐมํ ติกวเสน เทสิตตฺตา ติกปฏฺฐานํ นาม. ตสฺส ปทจฺเฉโท:- ติกานํ ปฏฺฐานํ เอตฺถ อตฺถีติ ติกปฏฺฐานํ, ติกานํ นานปฺปการกา ปจฺจยา เอติสฺสา เทสนาย อตฺถีติ อตฺโถ. ทุติยวิกปฺเปปิ ติกานํ ปฏฺฐานนฺเตฺวว ๑- ติกปฏฺฐานํ, เหตุปจฺจยาทิวเสน ติกานํ วิภชนาติ อตฺโถ. ตติยวิกปฺเป เหตุปจฺจยาทิเภทภินฺนตาย ลทฺธวิตฺถารา ติกาเยว ปฏฺฐานํ ติกปฏฺฐานํ, สพฺพญฺญุตญาณสฺส นิสฺสงฺคคมนภูมีติ อตฺโถ. ทุกปฏฺฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ อนุโลเม ฉ ปฏฺฐานานิ วิทิตฺวา ปจฺจนียาทีสุปิ อิมินา อุปาเยน ๒- เวทิตพฺพานิ.

ยสฺมา ปเนตานิ อนุโลเม, ปจฺจนีเย, อนุโลมปจฺจนีเย, ปจฺจนียานุโลเมติ สมนฺตา ฉ ฉ หุตฺวา จตุวีสติ โหนฺติ, ตสฺมา "จตุวีสติ สมนฺตปฏฺฐานานี"ติ วุจฺจนฺติ. อิติ อิเมสํ จตุวีสติยา ขุทฺทกปฏฺฐานสงฺขาตานํ สมนฺตปฏฺฐานานํ สโมธานวเสเนตํ จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานสโมธานํ ปฏฺฐานมหาปกรณํ นาม.

ตมฺปเนตํ เย ติกาทโย นิสฺสาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา "ติกปฏฺฐานํ ทุกปฏฺฐานํ ฯเปฯ ติกติกปฏฺฐานํ ทุกทุกปฏฺฐานนฺ"ติ วุตฺตํ, เต อนามสิตฺวา เยสํ ปจฺจยานํ วเสน เต ติกาทโย วิภตฺตา, เต ปจฺจเย ทสฺเสตุํ อาทิโต ตาวสฺส มาติกา- นิกฺเขปวาโร นาม วุตฺโต, ปจฺจยวิภงฺควาโรติปิ ตสฺเสว นามํ. โส อุทฺเทสนิทฺเทสโต ทุวิโธ. ตสฺส เหตุปจฺจโย ฯเปฯ อวิคตปจฺจโยติ อยํ อุทฺเทโส.

เล่มที่ ๔๐ ปัฏฐาน ภาค ๑๑๑

ที่มาและฉบับอื่นของ “ปัจจัย ๒๔”