๓. อธิปติปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

[๓] อธิปติปจฺจยนิทฺเทเส ฉนฺทาธิปตีติ ฉนฺทสงฺขาโต อธิปติ. ฉนฺทํ ธุรํ กตฺวา ฉนฺทํ เชฏฺฐกํ กตฺวา จิตฺตุปฺปตฺติกาเล อุปฺปนฺนสฺส กตฺตุกมฺยตาฉนฺทสฺเสตํ นามํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. กสฺมา ปน ยถา เหตุปจฺจย- นิทฺเทเส "เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานนฺ"ติ วุตฺตํ, เอวมิธ "อธิปตี อธิปติสมฺปยุตฺต- กานนฺ"ติ อวตฺวา "ฉนฺทาธิปติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตกานนฺ"ติอาทินา นเยน เทสนา กตาติ? เอกกฺขเณ อภาวโต. ปุริมนยสฺมิญฺหิ เทฺว ตโย เหตู เอกกฺขเณปิ เหตุปจฺจยา โหนฺติ มูลฏฺเฐน อุปการกภาวสฺส อวิชหนโต. อธิปติ ปน เชฏฺฐกฏฺเฐน อุปการโก, น จ เอกกฺขเณ พหู เชฏฺฐกา นาม โหนฺติ. ตสฺมา เอกโต อุปฺปนฺนานมฺปิ เนสํ เอกกฺขเณ อธิปติปจฺจยภาโว นตฺถิ. ตสฺส อธิปติปจฺจยภาวสฺส เอกกฺขเณ อภาวโต อิธ เอวํ เทสนา กตาติ.

เอวํ สหชาตาธิปตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อารมฺมณาธิปตึ ทสฺเสตุํ ยํ ยํ ธมฺมํ ครุํ กตฺวาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยํ ยํ ธมฺมนฺติ ยํ ยํ อารมฺมณธมฺมํ. ครุํ กตฺวาติ ครุการจิตฺตีการวเสน วา อสฺสาทวเสน วา ครุํ ภาริยํ ลทฺธพฺพํ อวิชหิตพฺพํ อนวญฺญาตํ กตฺวา. เต เต ธมฺมาติ เต เต ครุกาตพฺพธมฺมา. เตสํ เตสนฺติ เตสํ เตสํ ครุการกธมฺมานํ. อธิปติปจฺจเยนาติ อารมฺมณาธิปติ- ปจฺจเยน ปจฺจโย โหตีติ อยํ ตาเวตฺถ ปาลิวณฺณนา.

อยํ ปน อธิปติ นาม สหชาตารมฺมณวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ สหชาโต ฉนฺทาทิวเสน จตุพฺพิโธ. เตสุ เอเกโก กามาวจราทิวเสน ภูมิโต จตุพฺพิโธ. ตตฺถ กามาวจโร กุสลากุสลกิริยาวเสน ติวิโธ, อกุสลํ ปตฺวา ปเนตฺถ วีมํสาธิปติ น ลพฺภติ. รูปารูปาวจโร กุสลกิริยาวเสน ทุวิโธ, อปริยาปนฺโน กุสลวิปากวเสน ทุวิโธ. อารมฺมณาธิปติ ปน ชาติเภทโต กุสลากุสลวิปากกิริยารูปนิพฺพานวเสน ฉพฺพิโธติ เอวเมตฺถ นานปฺปการเภทโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.