๒๑. อตฺถิปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

[๒๑] อตฺถิปจฺจยนิทฺเทเส จตฺตาโร ขนฺธาติอาทีหิ สหชาตวเสน อตฺถิปจฺจโย นิทฺทิฏฺโฐ. จกฺขฺวายตนนฺติอาทีหิ ปุเรชาตวเสน. ยํ รูปํ นิสฺสายาติ เอตฺถ สหชาตปุเรชาตวเสน อตฺถิปจฺจโย นิทฺทิฏฺโฐ. เอวมยํ ปาลิ สหชาตานญฺเญว อตฺถิปจฺจยวเสน อาคตา. ปญฺหาวาเร ปน สหชาตํ ปุเรชาตํ ปจฺฉาชาตํอาหารํอินฺทฺริยนฺติอิเมสํ วเสนอาคตตฺตา ปจฺฉาชาตอาหารินฺทฺริยวเสนาปิ อตฺถิปจฺจโย ลพฺภติ. อิธ ปน สาวเสสเทสนา กตาติ อยํ ตาเวตฺถ ปาลิวณฺณนา.

อยํ ปน อตฺถิปจฺจโย นาม ทุวิโธ อญฺญมญฺญโต น อญฺญมญฺญโต. ตตฺถ อญฺญมญฺญํ ติวิธํ อรูปํ อรูเปน, รูปํ รูเปน, รูปารูปํ รูปารูเปน. "จตฺตาโร ขนฺธา อรูปิโน"ติ เอตฺถ หิ สพฺพจิตฺตุปฺปตฺติวเสน อรูปํ อรูเปน วุตฺตํ. "จตฺตาโร มหาภูตา"ติ เอตฺถ สพฺพสนฺตติวเสน รูปํ รูเปน. "โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูปนฺ"ติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิกฺขนฺธานญฺเจว วตฺถุโน จ วเสน รูปารูปํ รูปารูเปน วุตฺตํ. น อญฺญมญฺญมฺปิ ติวิธํ อรูปํ อรูปสฺส, รูปํ รูปสฺส, รูปํ อรูปสฺส. "จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา"ติ เอตฺถ หิ ปญฺจโวการวเสน อรูปํ รูปสฺส วุตฺตํ. "มหาภูตา อุปาทารูปานนฺ"ติ เอตฺถ สพฺพสนฺตติวเสน รูปํ รูปสฺส. "จกฺขฺวายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา"ติอาทีสุ วตฺถารมฺมณวเสน รูปํ อรูปสฺส อตฺถิปจฺจโยติ วุตฺตํ.

อปิเจส อตฺถิปจฺจโย นาม สงฺเขปโต ขณตฺตยปฺปตฺตํ นามญฺเจว รูปญฺจ, วตฺตมานา ปญฺจกฺขนฺธาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. โส ชาติเภทโต กุสลากุสลวิปากกิริยา- รูปวเสน ปญฺจธา ภิชฺชติ. ตตฺถ กุสโล สหชาตปจฺฉาชาตวเสน ทุวิโธ โหติ, ตถา อกุสโล วิปากกิริยาสงฺขาโต จ. เตสุ กุสโล กามาวจราทิวเสน ๑- จตุธา ภิชฺชติ, อกุสโล กามาวจโรว, วิปาโก จตุภูมิโก, กิริยาสงฺขาโต เตภูมิโก. รูปสงฺขาโต อตฺถิปจฺจโย กามาวจโรว. โส ปน สหชาตปุเรชาตวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ ปญฺจ วตฺถูนิ อารมฺมณานิ จ ปุเรชาตาเนว, หทยวตฺถุ สหชาตํ วา โหติ ปุเรชาตํ วา. ปญฺหาวาเร ปน อาคโต อาหาโร อินฺทฺริยญฺจ สหชาตาทิเภทํ น ลพฺภตีติ เอวเมตฺถ นานปฺปการเภทโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.