ปุจฺฉาวาร

๑. ปจฺจยานุโลมวณฺณนา

เอวํ อนุโลมปฏฺฐานาทีสุ ติกปฏฺฐานาทิวเสน จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานสโมธาเน ปฏฺฐานมหาปกรเณ เย ติกาทโย นิสฺสาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา เอตํ ติกปฏฺฐานํ ทุกปฏฺฐานํ ฯเปฯ ทุกทุกปฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ, เต อนามสิตฺวา เยสํ ปจฺจยานํ วเสน เต ติกาทโย วิภตฺตา, เต ปจฺจเยเอว ตาว อิมินา มาติกานิกฺเขปปจฺจยวิภงฺคสงฺขาเตน วาเรน อุทฺเทสโต จ นิทฺเทสโต จ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เย ติกาทโย นิสฺสาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา เอตํ ติกปฏฺฐานํ ทุกปฏฺฐานํ ฯเปฯ ทุกทุกปฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ, เต ติกาทโย อิเมสํ ปจฺจยานํ วเสน วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสตุํ เอเกกํ ติกทุกํ นิสฺสาย สตฺตหิ มหาวาเรหิ เทสนา กตา. เตสํ อิมานิ นามานิ:- ปฏิจฺจวาโร สหชาตวาโร ปจฺจยวาโร นิสฺสยวาโร สํสฏฺฐวาโร สมฺปยุตฺตวาโร ปญฺหาวาโรติ.

ตตฺถ "กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม"ติ เอวํ ปฏิจฺจาภิธานวเสน วุตฺโต ปฏิจฺจวาโร นาม. "กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต กุสโล ธมฺโม"ติ เอวํ สหชาตาภิธานวเสน วุตฺโต สหชาตวาโร นาม. โส ปุริเมน ปฏิจฺจวาเรน อตฺถโต นินฺนานากรโณ. ปฏิจฺจาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ปน ปฐโม วุตฺโต, สหชาตาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ทุติโย. ทฺวีสุปิ เจเตสุ รูปารูปธมฺมวเสน ปจฺจยา เจว ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา จ เวทิตพฺพา. เต จ โข สหชาตาว, น ปุเรชาตปจฺฉาชาตา ลพฺภนฺติ. "กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม"ติ เอวํ ปจฺจยาภิธานวเสน วุตฺโต ปจฺจยวาโร นาม. โสปิ ปุริมวารทฺวยํ วิย รูปารูปธมฺมวเสเนว เวทิตพฺโพ. ปจฺจโย ปเนตฺถ ปุเรชาโตปิ ลพฺภติ. อยมสฺส ปุริมวารทฺวยโต วิเสโส. ตทนนฺตโร "กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสาย กุสโล ธมฺโม"ติ เอวํ นิสฺสยาภิธานวเสน วุตฺโต นิสฺสยวาโร นาม. โส ปุริเมน ปจฺจยวาเรน อตฺถโต นินฺนานากรโณ. ปจฺจยาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ปน ปฐโม วุตฺโต, นิสฺสยาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ทุติโย. ตโต ปรํ "กุสลํ ธมฺมํ สํสฏฺโฐ กุสโล ธมฺโม"ติ เอวํ สํสฏฺฐาภิธานวเสน วุตฺโต สํสฏฺฐวาโร นาม. "กุสลํ ธมฺมํ สมฺปยุตฺโต กุสโล ธมฺโม"ติ เอวํ สมฺปยุตฺตาภิธานวเสน วุตฺโต สมฺปยุตฺตวาโร นาม. โส ปุริเมน สํสฏฺฐวาเรน อตฺถโต นินฺนานากรโณ. สํสฏฺฐาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ปฐโม วุตฺโต, สมฺปยุตฺตาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ทุติโย. ทฺวีสุปิ เจเตสุ อรูปธมฺมวเสเนว ปจฺจยา จ ปจฺจยุปฺปนฺนา จ เวทิตพฺพา. สตฺตมวาเร ปน ยสฺมา "กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย"ติ- อาทินา นเยน เต เต ปเญฺห อุทฺธริตฺวา ปุน "กุสลา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานนฺ"ติอาทินา นเยน สพฺเพปิ เต ปญฺหา นิชฺชฏา นิคฺคุมฺพา จ กตฺวา วิภตฺตา, ตสฺมา โส วาโร ปญฺหานํ สาธุกํ วิภตฺตตฺตา ปญฺหาวาโรเตฺวว สงฺขฺยํ คโต. รูปารูปธมฺมวเสเนว ปเนตฺถ ปจฺจยาปิ ปจฺจยุปฺปนฺนาปิ เวทิตพฺพา.