ปกฺเข นิสินฺโน อิเม ธมฺมวาทิโนติ คณฺหาติ อยํ อตฺตนาว อตฺตานํ สมานสํวาสกํ กโรตีติ เวทิตพฺโพ ฯ {๔๕๖} กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ เอตฺถ กาเยน ปหรนฺตา กายกมฺมํ อุปทํเสนฺติ ผรุสํ วทนฺตา วจีกมฺมํ อุปทํเสนฺตีติ เวทิตพฺพา ฯ หตฺถปรามาสํ กโรนฺตีติ โกธวเสน หตฺเถหิ อญฺญมญฺญํ ปรามสนํ กโรนฺติ ฯ อธมฺมิยมาเนติ อธมฺมิยานิ กิจฺจานิ กุรุมาเน ฯ อสมฺโมทิกาย วตฺตมานายาติ สมฺโมทิกาย อวตฺตมานาย ฯ อยเมว วา ปาโฐ ฯ สมฺโมทน- กถาย อวตฺตมานายาติ อตฺโถ ฯ เอตฺตาวตา น อญฺญมญฺญนฺติ เอตฺถ เทฺว ปนฺติโย กตฺวา อุปจารํ มุญฺจิตฺวา นิสีทิตพฺพํ ฯ ธมฺมิยมาเน ปน ปกฺเข สมฺโมทิกาย วตฺตมานาย อาสนนฺตริกาย นิสีทิตพฺพํ เอเกกํ อาสนํ อนฺตรํ กตฺวา นิสีทิตพฺพํ ฯ {๔๕๗-๔๕๘} มา ภณฺฑนนฺติอาทีสุ อกตฺถาติ ปาฐเสสํ คเหตฺวา มา ภณฺฑนํ อกตฺถาติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ อธมฺมวาทีติ อุกฺขิตฺตานุวตฺตเกสุ อญฺญตโร ฯ อยํ ปน ภิกฺขุ ภควโต อตฺถกาโม ฯ อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย อิเม ภิกฺขู โกธาภิภูตา สตฺถุวจนํ น คณฺหนฺติ มา ภควา เอเต โอวทนฺโต กิลมิตฺถาติ ตสฺมา เอวมาห ฯ ภควา ปน ปจฺฉาปิ สญฺญํ ลภิตฺวา โอรมิสฺสนฺตีติ เตสํ อนุกมฺปาย อตีตวตฺถุํ อาหริตฺวา กเถสิ ฯ ตตฺถ อนตฺถโตติ อนตฺโถ อโต ฯ เอตสฺมา เม ปุริสา อนตฺโถติ วุตฺตํ โหติ ฯ อถวา อนตฺถโตติ อนตฺถโท ฯ เสสํ ปากฏเมว ฯ {๔๖๔} ปุถุสทฺโทติ- อาทิคาถาสุ ปน ปุถุ มหา สทฺโท อสฺสาติ ปุถุสทฺโท ฯ สมชโนติ เอกสทิโส ชโน ฯ สพฺโพ จายํ ภณฺฑนการกชโน สมนฺตโต สทฺทนิจฺฉารเณน ปุถุสทฺโท เจว สทิโส จาติ วุตฺตํ โหติ ฯ น พาโล โกจิ มญฺญถาติ ตตฺถ โกจิ เอโกปิ อหํ พาโลติ มญฺญิตฺถ สพฺเพปิ ปณฺฑิตมานิโนเยว ฯ นาญฺญํ ภิยฺโย อมญฺญรุนฺติ โกจิ เอโกปิ อหํ พาโลติ จ น มญฺญิตฺถ ภิยฺโย จ สงฺฆสฺมึ ภิชฺชมาเน อญฺญํปิ เอกํ มยฺหํ การณา สงฺโฆ ภิชฺชตีติ อิทํ การณํ น มญฺญิตฺถาติ อตฺโถ ฯ ปริมุฏฺฐาติ มุฏฺฐสฺสติโน ฯ วาจาโคจรภาณิโนติ ราการสฺส รสฺสาเทโส กโต วาจาโคจรา น สติปฏฺฐานาทิโคจรา ภาณิโนติ ฯ กถํ ภาณิโน ฯ ยาวิจฺฉนฺติ มุขายามนฺติ ยาว มุขํ ปสาเรตุํ อิจฺฉนฺติ ตาว ปสาเรตฺวา ภาณิโน เอโกปิ สงฺฆคารเวน มุขสงฺโกจนํ น กโรตีติ อตฺโถ ฯ เยน นีตาติ เยน กลเหน อิมํ นิลชฺชภาวํ นีตา ฯ น ตํ วิทูติ ตํ น ชานนฺติ เอวํ สาทีนโว อยนฺติ ฯ เย จ ตํ อุปนยฺหนฺตีติ ตํ อกฺโกจฺฉิ อยํ มนฺติอาทิกํ อาการํ เย อุปนยฺหนฺติ ฯ สนนฺตโนติ โปราโณ ฯ ปเรติ ปณฺฑิเต ฐเปตฺวา ตโต อญฺเญ ภณฺฑนการกา ปเร นาม ฯ เต เอตฺถ สงฺฆมชฺเฌ กลหํ กโรนฺตา มยํ ยมามฺหเส อุปรมาม นสฺสาม สตตํ สมิตํ มจฺจุสนฺติกํ คจฺฉามาติ น ชานนฺติเยว ฯ เย จ ตตฺถ วิชานนฺตีติ เย จ ตตฺถ ปณฺฑิตา มยํ มจฺจุสมีปํ คจฺฉามาติ วิชานนฺติ ฯ ตโต สมฺมนฺติ เมธคาติ เอวํ หิ เต ชานนฺตา โยนิโสมนสิการํ อุปฺปาเทตฺวา เมธคานํ กลหานํ วูปสมาย ปฏิปชฺชนฺติ ฯ อฏฺฐิจฺฉิทฺทาติ อยํ คาถา พฺรหฺมทตฺตญฺจ ทีฆาวุกุมารญฺจ สนฺธาย วุตฺตา ฯ เตสํปิ โหติ สงฺคติ กสฺมา ตุมฺหากํ น โหติ ฯ เยสํ โว เนว มาตาปิตูนํ อฏฺฐีนิ ฉินฺนานิ ปาณานิ หตานิ น ควาสฺส ธนานิ หฏานิ ฯ สเจ ลเภถาติอาทิคาถา ปณฺฑิตสหายสฺส จ พาลสหายสฺส จ วณฺณาวณฺณทีปนตฺถํ วุตฺตา ฯ อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานีติ ปากฏปริสฺสเย จ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสเย จ อภิภวิตฺวา เตน สทฺธึ อตฺตมโนว สติมา จเรยฺย ฯ ราชาว รฏฺฐํ วิชิตนฺติ ยถา อตฺตโน วิชิตํ รฏฺฐํ มหาชนกราชา จ อรินฺทมมหาราชา จ ปหาย เอกกา จรึสุ เอวํ จเรยฺยาติ อตฺโถ ฯ มาตงฺครญฺเญว นาโคติ มาตงฺโค อรญฺเญว นาโค ฯ มาตงฺโคติ หตฺถี วุจฺจติ ฯ นาโคติ มหนฺตาธิวจนเมตํ ฯ ยถา หิ มาตุโปสโก มาตงฺโค นาโค อรญฺเญ เอกโกว จริ น จ ปาปานิ อกาสิ ยถา จ ปาริเลยฺยโก เอวํ เอโก จเร น จ ปาปานิ กยิราติ วุตฺตํ โหติ ฯ {๔๖๗} ปาริเลยฺยเก วิหรติ รกฺขิตวนสณฺเฑติ ปาริเลยฺยกํ อุปนิสฺสาย รกฺขิตวนสณฺเฑ วิหรติ ฯ หตฺถินาโคติ มหาหตฺถี ฯ หตฺถิกลเภหีติ หตฺถิโปตเกหิ ฯ หตฺถิจฺฉาเปหีติ ขีรปเกหิ ทหรโปตเกหิ ฯ ฉินฺนคฺคานีติ เตหิ ปุรโต ปุรโต คจฺฉนฺเตหิ ฉินฺนคฺคานิ ขายิตาวเสสานิ ขาณุสทิสานิ ติณานิ ขาทติ ฯ โอภคฺโคภคฺคนฺติ เตน หตฺถินาเคน อุจฺจฏฺฐานโต ภญฺชิตฺวา ปาติตํ ฯ อสฺส สาขาภงฺคนฺติ เอตสฺส สนฺตกํ สาขาภงฺคํ เต ขาทนฺติ ฯ อาวิลานีติ เตหิ ปฐมตรํ โอตริตฺวา ปิวนฺเตหิ อาลุลิตานิ กทฺทโมทกานิ ปิวติ ฯ โอคาหาติ ติตฺถโต ฯ นาคสฺส นาเคนาติ หตฺถินาคสฺส พุทฺธนาเคน ฯ อีสาทนฺตสฺสาติ รถอีสาสทิสทนฺตสฺส ฯ ยเทโก รมตี วเนติ ยสฺมา พุทฺธนาโค วิย อยํปิ หตฺถินาโค เอโก ปวิวิตฺโต วเน รมติ ตสฺมาสฺส นาคสฺส นาเคน จิตฺตํ สเมติ เอกีภาวรติยา เอกสทิสํ โหตีติ อตฺโถ ฯ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวาติ เอตฺถ เตมาสํ ภควา ตตฺถ วิหาสีติ เวทิตพฺโพ ฯ เอตฺตาวตา โกสมฺพิเกหิ กิร อุพฺพาฬฺโห ภควา เตมาสํ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วสตีติ สพฺพตฺถ กถา ปตฺถฏา อโหสิ ฯ อถโข โกสมฺพิกา อุปาสกาติ อถโข อิมํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา โกสมฺพิวาสิโน อุปาสกา ฯ {๔๖๘} อธมฺมํ ธมฺโมติ- อาทีนิ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ สงฺฆเภทกฺขนฺธเก วณฺณยิสฺสาม ฯ