ตตฺถ อปโลกนกมฺมํ อปโลเกตฺวาว กาตพฺพํ ญตฺติกมฺมาทิวเสน น กาตพฺพํ ฯ ญตฺติกมฺมํปิ เอกํ ญตฺตึ ฐเปตฺวา กาตพฺพํ อปโลกนกมฺมาทิวเสน น กาตพฺพํ ฯ ญตฺติทุติยกมฺมํ ปน อปโลเกตฺวา กตฺตพฺพมฺปิ อตฺถิ อกตฺตพฺพมฺปิ อตฺถิ ฯ ตตฺถ สีมาสมฺมติ สีมาสมูหนนํ กฐินทานํ กฐินุพฺภาโร กุฏิวตฺถุเทสนา วิหารวตฺถุเทสนาติ อิมานิ ฉ กมฺมานิ ครุกานิ อปโลเกตฺวา กาตุํ น วฏฺฏติ ฯ ญตฺติทุติยกมฺมวาจํ สาเวตฺวาว กาตพฺพานิ ฯ อวเสสา เตรสสมฺมติโย เสนาสนคาหกมตกจีวรทานาทิสมฺมติโย จาติ เอวรูปานิ ลหุกกมฺมานิ อปโลเกตฺวาปิ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ ญตฺติกมฺม- ญตฺติจตุตฺถกมฺมวเสน ปน น กาตพฺพเมว ฯ ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ ญตฺตึ จ ติสฺโส จ กมฺมวาจาโย สาเวตฺวาว กาตพฺพํ ฯ อปโลกนกมฺมาทิวเสน น กาตพฺพนฺติ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขโป ฯ

วิตฺถารโต ปน อิมานิ จตฺตาริ กมฺมานิ กตีหากาเรหิ วิปชฺชนฺตีติ- อาทินา นเยน ปริวาราวสาเน กมฺมวคฺเค เอเตสํ วินิจฺฉโย อาคโตเยว ฯ ยมฺปน ตตฺถ อนุตฺตานํ ตํ กมฺมวคฺเคเยว วณฺณยิสฺสาม ฯ เอวญฺหิ สติ น อฏฺฐาเน วณฺณนา ภวิสฺสติ ฯ อาทิโต ปฏฺฐาย จ ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส วิญฺญาตตฺตา สุวิญฺเญยฺโย ภวิสฺสติ ฯ {๒๑๖} วิวาทาธิกรณสฺส กึ มูลนฺติอาทีนิ ปาลิยา วเสเนว เวทิตพฺพานิ ฯ {๒๒๐} วิวาทาธิกรณํ สิยา กุสลนฺติอาทีสุ เยน วิวทนฺติ โส จิตฺตุปฺปาโท วิวาโท สมเถหิ จ อธิกรณียตาย อธิกรณนฺติ- เอวมาทินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ {๒๒๒} อาปตฺตาธิกรณํ สิยา อกุสลํ สิยา อพฺยากตํ นตฺถิ อาปตฺตาธิกรณํ กุสลนฺติ เอตฺถ สนฺธาย ภาสิตวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ ยสฺมึ หิ ปฐวีขณนาทิเก อาปตฺตาธิกรเณ กุสลจิตฺตํ องฺคํ โหติ ตสฺมึ สติ น สกฺกา วตฺตุํ นตฺถิ อาปตฺตาธิกรณํ กุสลนฺติ ฯ ตสฺมา นยิทํ องฺคปโหนกจิตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ ฯ อิทํ ปน สนฺธาย วุตฺตํ ฯ ยนฺตาว อาปตฺตาธิกรณํ โลกวชฺชํ ตํ เอกนฺตโต อกุสลเมว ตตฺถ สิยา กุสลนฺติ วิกปฺโป นตฺถิ ฯ ยมฺปน ปณฺณตฺติวชฺชํ ตํ ยสฺมา สญฺจิจฺจ อิทํ อาปตฺตึ วีติกฺกมามีติ วีติกฺกมนฺตสฺเสว อกุสลํ โหติ ฯ อสญฺจิจฺจ ปน กิญฺจิ อชานนฺตสฺส สหเสยฺยาทิวเสน อาปชฺชนโต อพฺยากตํ โหติ ฯ ตสฺมา ตตฺถ สญฺจิจฺจาสญฺจิจฺจวเสน อิมํ วิกปฺปภาวํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ อาปตฺตาธิกรณํ สิยา อกุสลํ สิยา อพฺยากตํ นตฺถิ อาปตฺตาธิกรณํ กุสลนฺติ ฯ สเจ ปน ยํ กุสลจิตฺโต อาปชฺชติ อิทํ วุจฺจติ อาปตฺตาธิกรณํ กุสลนฺติ วเทยฺย ฯ อจิตฺตกานํ เอฬกโลมปทโสธมฺมเทสนาทิสมุฏฺฐานานํปิ กุสลจิตฺตํ อาปชฺเชยฺย น จ ตตฺถ วิชฺชมานํปิ กุสลจิตฺตํ อาปตฺติยา องฺคํ ฯ กายวจีวิญฺญตฺติวเสน ปน จลิตปวตฺตานํ กายวาจานํ อญฺญตรเมว องฺคํ ฯ ตญฺจ รูปกฺขนฺธปริยาปนฺนตฺตา อพฺยากตนฺติ ยํ ชานนฺโตติอาทิมฺหิ ปน อยมตฺโถ ฯ ยํ จิตฺตํ อาปตฺติยา องฺคํ โหติ เตน วตฺถุํ ชานนฺโต อิทํ วีติกฺกมามีติ จ วีติกฺกมากาเรน สทฺธึ ชานนฺโต สญฺชานนฺโต วีติกฺกมเจตนาวเสน เจเตตฺวา ปกปฺเปตฺวา อุปกฺกมวเสน มทฺทนฺโต อภิวิตริตฺวา นิราสงฺกจิตฺตํ เปเสตฺวา ยํ อาปตฺตาธิกรณํ วีติกฺกมติ อาปชฺชติ ฯ ตสฺส เอวํ วีติกฺกมโต โย วีติกฺกโม อิทํ วุจฺจติ อาปตฺตาธิกรณํ อกุสลํ ฯ อพฺยากตวาเรปิ ยํ จิตฺตํ อาปตฺติยา องฺคํ โหติ ตสฺส อภาเวน อชานนฺโต วีติกฺกมากาเรน จ สทฺธึ อชานนฺโต อสญฺชานนฺโต อาปตฺติองฺคภูตาย วีติกฺกมเจตนายาภาเวน อเจเตตฺวา สญฺจิจฺจ มทฺทนสฺส อภาเวน อนภิวิตริตฺวา นิราสงฺกจิตฺตํ อเปเสตฺวา ยํ อาปตฺตาธิกรณํ วีติกฺกมติ อาปชฺชติ ฯ ตสฺส เอวํ วีติกฺกมโต โย วีติกฺกโม อิทํ วุจฺจติ อาปตฺตาธิกรณํ อพฺยากตนฺติ ฯ {๒๒๔} อยํ วิวาโท โน อธิกรณนฺติ- อาทีสุ สมเถหิ อธิกรณียตาย อภาวโต โน อธิกรณนฺติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ