เรื่องราชคหเศรษฐีถวายวิหาร

เสนาสนกฺขนฺธกวณฺณนา

{๒๙๔} เสนาสนกฺขนฺธเก ฯ อปญฺญตฺตํ โหตีติ อนนุญฺญาตํ โหติ ฯ วิหาโร นาม อฑฺฒโยคาทิมุตฺตโก อวเสสาวาโส ฯ อฑฺฒโยโคติ สุปณฺณวงฺกํ เคหํ ฯ ปาสาโทติ ทีฆปาสาโท ฯ หมฺมิยนฺติ อุปริอากาสตลปติฏฺฐิตกูฏาคาโร ปาสาโทเยว ฯ คุหาติ อิฏฺฐกคุหา สิลาคุหา ทารุคุหา ปํสุคุหา ฯ อาคตานาคตสฺส จาตุทฺทิสสฺส สงฺฆสฺสาติ อาคตสฺส จ อนาคตสฺส จ จาตุทฺทิสสฺส สงฺฆสฺส ฯ

{๒๙๕} อนุโมทนคาถาสุ ฯ สีตํ อุณฺหนฺติ อุตุวิสภาควเสน วุตฺตํ ฯ สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโยติ เอตฺถ สิสิโรติ สมฺผุสิตกวาโต วุจฺจติ ฯ วุฏฺฐิโยติ อุชุกเมฆวุฏฺฐิโยเอว ฯ เอตานิ สพฺพานิ ปฏิหนฺตีติ อิมินาว ปเทน โยเชตพฺพานิ ฯ ปฏิหญฺญตีติ วิหาเรน ปฏิหญฺญติ ฯ เลณตฺถนฺติ นิลียนตฺถํ ฯ สุขตฺถนฺติ สีตาทิปริสฺสยาภาเวน สุข- วิหารตฺถํ ฯ ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุนฺติ อิทํ ปททฺวยํ สุขตฺถญฺจาติ อิมินาว ปเทน โยเชตพฺพํ ฯ อิทํ หิ วุตฺตํ โหติ สุขตฺถญฺจ วิหารทานํ ฯ กตมํ สุขตฺถํ ฯ ฌายิตุํ วิปสฺสิตุญฺจ ยํ สุขํ ตทตฺถํ ฯ อถวา ปรปเทนปิ โยเชตพฺพํ ฌายิตุํ จ วิปสฺสิตุํ จ วิหารทานํ ฯ อิธ ฌายิสฺสนฺติ วิปสฺสิสฺสนฺตีติ ททโต วิหารทานํ สงฺฆสฺส อคฺคํ พุทฺเธหิ วณฺณิตํ ฯ วุตฺตญฺเหตํ ฯ

โส จ สพฺพทโท โหติ โย ททาติ อุปสฺสยนฺติ

ยสฺมา จ อคฺคํ วณฺณิตํ ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโสติ คาถา ฯ วาสเยตฺถ พหุสฺสุเตติ เอตฺถ วิหาเร ปริยตฺติพหุสฺสุเต จ ปฏิเวธ- พหุสฺสุเต จ วาเสยฺย ฯ เตสํ อนฺนญฺจาติ ยํ เตสํ อนุจฺฉวิกํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ วตฺถญฺจ มญฺจปีฐาทีนิ เสนาสนานิ จ ตํ สพฺพํ เตสุ อุชุภูเตสุ อกุฏิลจิตฺเตสุ ฯ ทเทยฺยาติ นิทเหยฺย ฯ ตญฺจ โข วิปฺปสนฺเนน เจตสา น จิตฺตปฺปสาทํ วิราเธตฺวา ฯ เอวํ วิปฺปสนฺนจิตฺตสฺส หิ เต ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺติ ฯเปฯ ปรินิพฺพาติ อนาสโวติ ฯ {๒๙๖} อาวิญฺฉนฉิทฺทํ อาวิญฺฉนรชฺชุนฺติ เอตฺถ รชฺชุ นาม สเจปิ ทีปินงฺคุฏฺเฐน กตา โหติ วฏฺฏติเยว ฯ น กาจิ น วฏฺฏติ ฯ

ตีณิ ตาฬานีติ ติสฺโส กุญฺจิกาโย ฯ ยนฺตกํ สูจิกนฺติ เอตฺถ ยํ ยํ ชานาติ ตนฺตํ ยนฺตกํ ตสฺส วิวรณํ สูจิกญฺจ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ

เวทิกาวาตปานนฺนาม เจติยเวทิกาสทิสํ ฯ ชาลวาตปานนฺนาม ชาลกพนฺธํ ฯ สลากวาตปานนฺนาม ถมฺภกวาตปานํ ฯ จกฺกลิกนฺติ เอตฺถ โจลกปาทปุญฺฉนํ พนฺธิตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ วาตปานภิสิกนฺติ วาตปานปฺปมาเณน ภิสึ กตฺวา พนฺธิตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ มิฒินฺติ ปีฐผลกํ ฯ วิทลมญฺจนฺติ เวฏฺฐมญฺจํ ๑- เวฬุวิลีเวหิ วา วีตํ ฯ

{๒๙๗} อาสนฺทิโกติ จตุรสฺสปีฐํ วุจฺจติ ฯ อุจฺจกํปิ อาสนฺทิกนฺติ วจนโต เอกโต ภาเคน ทีฆปีฐเมว หิ อฏฺฐงฺคุลปาทกํ วฏฺฏติ จตุรสฺสาสนฺทิโก ปน ปมาณาติกฺกนฺโตปิ วฏฺฏตีติ เวทิตพฺโพ ฯ

@เชิงอรรถ: ๑. เวตฺตมญฺจนฺติ ภเวยฺย ฯ สตฺตงฺโค นาม ตีสุ ทิสาสุ อปสฺสยํ กตฺวา กตมญฺโจ ฯ อยํปิ ปมาณาติกฺกนฺโตปิ วฏฺฏติ ฯ ภทฺทปีฐนฺติ สพฺพเวตฺตมยํ ปีฐํ วุจฺจติ ฯ ปีฐกาติ ปิโลติกพทฺธํ ปีฐเมว ฯ เอฬกปาทกปีฐนฺนาม ทารุปฏิกาย อุปริปาเท ฐเปตฺวา โภชนผลกํ วิย กตปีฐํ วุจฺจติ ฯ อามลกวณฺฏิกปีฐนฺนาม อามลกากาเรน โยชิตํ พหุปาทกปีฐํ ฯ อิมานิ ตาว ปาลิยํ อาคตปีฐานิ ทารุมยํ ปน สพฺพํปิ ปีฐํ วฏฺฏตีติ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย ฯ โกจฺฉนฺติ อุสิรมยํ วา มุญฺชมยํ วา ปพฺพชมยํ วา ฯ

อฏฺฐงฺคุลปรมํ มญฺจปฏิปาทกนฺติ เอตฺถ มนุสฺสานํ ปมาณงฺคุลเมว อฏฺฐงฺคุลํ ฯ

จิมิลิกา นาม ปริกมฺมกตาย ภูมิยา ฉวิสํรกฺขนตฺถาย อตฺถรณํ วุจฺจติ ฯ รุกฺขตูลนฺติ สิมฺพลีรุกฺขาทีนํ เยสํ เกสญฺจิ รุกฺขานํ ตูลํ ฯ ลตาตูลนฺติ ขีรวลฺลีอาทีนํ ยาสํ กาสญฺจิ วลฺลีนํ ตูลํ ฯ โปฏกีตูลนฺติ เอรติณาทีนํ เยสํเกสญฺจิ ติณชาติกานํ อนฺตมโส อุจฺฉุนลาทีนํปิ ตูลํ ฯ เอเตหิ ตีหิ สพฺพภูตคามา สงฺคหิตา โหนฺติ ฯ รุกฺขวลฺลีติณชาติโย หิ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ ภูตคาโม นาม นตฺถิ ฯ ตสฺมา ยสฺส กสฺสจิ ภูตคามสฺส ตูลํ พิมฺโพหเน วฏฺฏติ ฯ ภิสึ ปน ปาปุณิตฺวา สพฺพํเปตํ อกปฺปิยตูลนฺติ วุจฺจติ ฯ น เกวลญฺจ พิมฺโพหเน เอตํ ตูลเมว ฯ หํสโมราทีนํ สพฺพสกุณานํ สีหาทีนํ สพฺพจตุปฺปทานญฺจ โลมํปิ วฏฺฏติ ฯ ปิยงฺคุปุปฺผพกุล- ปุปฺผาทีนํ ปน ยงฺกิญฺจิ ปุปฺผํ น วฏฺฏติ ฯ ตมาลปตฺตเมว สุทฺธเมว น วฏฺฏติ ฯ มิสฺสกํ ปน วฏฺฏติ ฯ ภิสีนํ อนุญฺญาตํ ปญฺจวิธํ อุณฺณาทิตูลํปิ วฏฺฏติ ฯ

อฑฺฒกายิกานีติ อุปฑฺฒกายปฺปมาณานิ เยสุ กฏิโต ปฏฺฐาย ยาว สีสํ อุปทหนฺติ ฯ สีสปฺปมาณนฺนาม ยสฺส วิตฺถารโต ตีสุ กณฺเณสุ เอกํ ฐเปตฺวา ทฺวินฺนํ กณฺณานํ อนฺตรํ มินิยมานํ วิทตฺถิ เจว จตุรงฺคุลญฺจ โหติ มชฺฌฏฺฐานํ มุฏฺฐิรตนํ โหติ ฯ ทีฆโต ปน ทิยฑฺฒรตนํ วา ทฺวิรตนํ วาติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ ฯ อยํ สีสปฺปมาณสฺส อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท ฯ อิโต อุทฺธํ น วฏฺฏติ ฯ เหฏฺฐา วฏฺฏติ ฯ อคิลานสฺส สีสุปธานญฺจ ปาทุปธานญฺจาติ ทฺวยเมว วฏฺฏติ ฯ คิลานสฺส พิมฺโพหนานิ สนฺถริตฺวา อุปริ ปจฺจตฺถรณํ ทตฺวา นิปชฺชิตุํ วฏฺฏติ ฯ ยานิ ปน ภิสีนํ อนุญฺญาตานิ ปญฺจ กปฺปิยตูลานิ เตหิ พิมฺโพหนํ มหนฺตํปิ วฏฺฏตีติ ปุสฺสเทวตฺเถโร อาห ฯ วินยธรอุปติสฺสตฺเถโร ปน พิมฺโพหนํ กริสฺสามีติ กปฺปิยตูลํ วา อกปฺปิยตูลํ วา ปกฺขิปิตฺวา กโรนฺตสฺส ปมาณเมว วฏฺฏตีติ อาห ฯ

ปญฺจ ภิสิโยติ ปญฺจหิ อุณฺณาทีหิ ปูริตภิสิโย ฯ ตูลคณนาย หิ เอตาสํ คณนาว วุตฺตา ฯ ตตฺถ อุณฺณคหเณน น เกวลํ เอฬกโลมเมว คหิตํ ฐเปตฺวา ปน มนุสฺสโลมํ ยงฺกิญฺจิ กปฺปิยา- กปฺปิยมํสชาตีนํ ปกฺขิจตุปฺปทานํ โลมํ สพฺพํ อิธ อุณฺณคหเณเนว คหิตํ ฯ ตสฺมา ฉนฺนํ จีวรานํ ฉนฺนํ อนุโลมจีวรานญฺจ อญฺญตเรน ภิสีฉวึ กตฺวา ตํ สพฺพํ ปกฺขิปิตฺวา ภิสึ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ เอฬกโลมานิ ปน อปกฺขิปิตฺวา กมฺพลเมว จตุคฺคุณํ วา ปญฺจคุณํ วา ปกฺขิปิตฺวา กตาปิ อุณฺณภิสีสงฺขฺยเมว คจฺฉติ ฯ โจฬภิสีอาทีสุ ยงฺกิญฺจิ นวโจฬํ วา ปุราณโจฬํ วา สํหริตฺวา วา อนฺโต ปกฺขิปิตฺวา วา กตา โจฬภิสี ฯ ยงฺกิญฺจิ วากํ ปกฺขิปิตฺวา กตา วากภิสี ฯ ยงฺกิญฺจิ ติณํ ปกฺขิปิตฺวา กตา ติณภิสี ฯ อญฺญตฺร สุทฺธตมาลปตฺตา ยงฺกิญฺจิ ปณฺณํ ปกฺขิปิตฺวา กตา ปณฺณภิสีติ เวทิตพฺพา ฯ ตมาลปตฺตํ ปน อญฺเญหิ มิสฺสเมว วฏฺฏติ ฯ สุทฺธํ น วฏฺฏติ ฯ ภิสิยา ปมาณนิยโม นตฺถิ ฯ มญฺจภิสี ปีฐภิสี ภุมฺมตฺถรณภิสี จงฺกมนภิสี ปาทปุญฺฉนภิสีติ เอตาสํ อนุรูปโต สลฺลกฺเขตฺวา อตฺตโน รุจิวเสน ปมาณํ กาตพฺพํ ฯ ยํ ปเนตํ อุณฺณาทิ ปญฺจวิธํ ตูลํ ภิสิยํ วฏฺฏติ ตํ มสุรเกปิ วฏฺฏตีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ ฯ เอเตน มสุรกํ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏตีติ สิทฺธํ โหติ ฯ

มญฺจภิสึ ปีเฐ สํฆรนฺตีติ ปีเฐ อตฺถรนฺติ ฯ อตฺถรณตฺถาย หรนฺตีติปิ ยุชฺชติ ฯ อุลฺโลกํ อกริตฺวาติ เหฏฺฐา จิมิลิกํ อทตฺวา ฯ โผสิตุนฺติ รชเนน วา หลิทฺทาย วา อุปริ ผุสิตานิ ทาตุํ ฯ ภิตฺติกมฺมนฺติ ภิสีฉวิยา อุปริภิตฺติกมฺมํ ฯ หตฺถภิตฺตินฺติ ปญฺจงฺคุลภิตฺตึ ฯ

{๒๙๘} อิกฺกาสนฺติ รุกฺขนิยาสํ วา สิเลสํ วา ฯ ปิฏฺฐมทฺทนฺติ ปิฏฺฐขลึ ฯ กุณฺฑกมตฺติกนฺติ กุณฺฑกมิสฺสกมตฺติกํ ฯ สาสปกุฏนฺติ สาสปปิฏฺฐํ ฯ สิตฺถเตลกนฺติ วิลินมธุสิตฺถกํ ฯ อจฺจุสฺสนฺนํ โหตีติ วินฺทุํ หุตฺวา ติฏฺฐติ ฯ ปจฺจุทฺธริตุนฺติ ปุญฺฉิตุํ ฯ

ลณฺฑมตฺติกนฺติ คณฺฑุปฺปาทคูถมตฺติกํ ฯ กสาวนฺติ อามลกหริตกานํ กสาวํ ฯ

{๒๙๙} น ภิกฺขเว ปฏิภาณจิตฺตนฺติ เอตฺถ น เกวลํ อิตฺถีปุริสรูปเมว ติรจฺฉานรูปํ อนฺตมโส คณฺฑุปฺปาทรูปํปิ ภิกฺขุโน สยํ กาตุํ วา กโรหีติ วตฺตุํ วา น วฏฺฏติ ฯ อุปาสก ทฺวารปาลํ กโรหีติ วตฺตุํปิ น ลภติ ฯ ชาตกปฺปกรณอสทิสทานาทีนิ ปน ปสาทนียานิ นิพฺพิทาปฏิสํยุตฺตานิ วา วตฺถูนิ ปเรหิ การาเปตุํ ลภติ ฯ มาลากมฺมาทีนิ สยํปิ กาตุํ ลภติ ฯ

{๓๐๐} อาฬกมนฺทาติ เอกงฺคณา มนุสฺสาภิกิณฺณา ฯ

ตโย คพฺเภติ เอตฺถ สิวิกาคพฺโภติ จตุรสฺสคพฺโภ ฯ นาฬิกา- คพฺโภติ วิตฺถารโต ทฺวิคุณติคุณายาโม ทีฆคพฺโภ ฯ หมฺมิยคพฺโภติ อากาสตเล กูฏาคารคพฺโภ มุณฺฑจฺฉทนคพฺโภ วา ฯ

กุลงฺกปาทกนฺติ รุกฺขํ วิชฺฌิตฺวา ตตฺถ ขาณุเก อาโกฏฺเฏตฺวา กตํ อสํหาริมํ ภิตฺติปาทํ ชิณฺณกูฏปาทสฺส อุปตฺถมฺภนตฺถํ ภูมิยํ ปติฏฺฐเปตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ ปริตฺตาณกิฏิกนฺติ วสฺส- ปริตฺตาณตฺถํ กิฏิกํ ฯ อุทฺธาสุธนฺติ วจฺฉโคมเยน จ ฉาริกาย จ สทฺธึ มทฺทิตมตฺติกํ ฯ

อาลินฺทํ นาม ปมุขํ วุจฺจติ ฯ ปฆนนฺนาม ยํ นิกฺขมนฺตา จ ปวิสนฺตา จ ปาเทหิ หนนฺติ ตสฺส วิหารทฺวาเร อุภโต กุฑฺฑํ นีหริตฺวา กตปเทสสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ ปฆานนฺติปิ วุจฺจติ ฯ ปกุทฺทนฺติ มชฺเฌ คพฺภสฺส สมนฺตา ปริยาคาโร วุจฺจติ ฯ ปกุฏฺฏนฺติปิ ปาโฐ ฯ โอสารกินฺติ อนาลินฺทเก วิหาเร วํสํ ทตฺวา ตโต ทณฺฑเก โอสาเรตฺวา กตํ ฉทนปมุขํ ฯ สํสรณกิฏิโก นาม จกฺกลยุตฺโต กิฏิโก ฯ

{๓๐๑} ปานียภาชนนฺติ ปิวนฺตานํ ปานียทานภาชนํ ฯ อุฬุงฺโก จ ถาลกญฺจ ปานียสงฺขสฺส อนุโลมานิ ฯ

{๓๐๓} อเปสีติ ทีฆทารุมฺหิ ขาณุเก ปเวเสตฺวา กณฺฏกสาขาหิ วินทฺธิตฺวา ๑- กตทฺวารตฺถกนกํ ฯ ปลิโฆติ คามทฺวาเรสุ วิย จกฺกยุตฺตทฺวารตฺถกนกํ ฯ