{๔๒๑} สเจ อุปาลิ สงฺโฆ สมคฺคกรณียานิ กมฺมานิ กโรตีติ สเจ สมคฺเคหิ กรณียานิ อุโปสถาทีนิ กมฺมานิ กโรติ อุโปสถปวารณาทีสุ หิ ฐิตาสุ อุปตฺถมฺโภ น ทาตพฺโพ ฯ สเจ หิ สงฺโฆ อจฺจยํ เทสาเปตฺวา สงฺฆสามคฺคึ กโรติ ติณวตฺถารกสมถํ วา กตฺวา อุโปสถปวารณํ กโรติ ฯ เอวรูปํ สมคฺคกรณียํ นาม กมฺมํ โหติ ฯ ตตฺร เจติ สเจ ตาทิสเก กมฺเม ภิกฺขุโน นกฺขมติ ทิฏฺฐาวิกมฺมํปิ กตฺวา ตถารูปา สามคฺคี อุปฏฺฐเปตพฺพา ฯ เอวํ วิโลมคาโห น คณฺหิตพฺโพ ฯ ยตฺร ปน อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สาสนํ ทีเปนฺติ ตตฺถ ทิฏฺฐาวิกมฺมํ น วฏฺฏตีติ ปฏิพาหิตฺวา ปกฺกมิตพฺพํ ฯ

อุสฺสิตมนฺตี จาติ อุสฺสทมนฺตี โลภโทสมานุสฺสนฺนํ วาจํ ภาสิตา กณฺหวาโจ อนตฺถกทีปโน ฯ นิสฺสิตชปฺปีติ อตฺตโน ธมฺมตาย อุสฺสทยุตฺตํ ภาสิตุํ น สกฺโกติ ฯ อถโข มยา สทฺธึ ราชา เอวํ กเถสิ อสุกมหามตฺโต เอวํ กเถสิ อสุโก นาม มยฺหํ อาจริโย วา อุปชฺฌาโย วา ติปิฏโก มยา สทฺธึ เอวํ กเถสีติ เอวํ อญฺญํ นิสฺสาย ชปฺปติ ฯ น จ ภาสานุสนฺธิกุสโลติ กถานุสนฺธิวจเน วินิจฺฉยานุสนฺธิวจเน จ อกุสโล โหติ ฯ น ยถาธมฺเม ยถาวินเยติ น ภูเตน วตฺถุนา อาปตฺตึ สาเรตฺวา โจเทตา โหติ ฯ อุสฺสาเทตา โหตีติ อมฺหากํ อาจริโย มหาติปิฏโก ปรมธมฺมกถิโกติอาทินา นเยน เอกจฺจํ อุสฺสาเทติ ฯ ทุติยปเท กึ โส ชานาตีติอาทินา เอกจฺจํ อปสาเทติ ฯ อธมฺมํ คณฺหาตีติ อนิยฺยานิกปกฺขํ คณฺหติ ฯ ธมฺมํ ปฏิพาหตีติ นิยฺยานิกปกฺขํ ปฏิพาหติ ฯ สมฺผญฺจ พหุํ ภาสตีติ พหุํ นิรตฺถกกถํ กเถติ ฯ

ปสยฺห ปวตฺตา โหตีติ อนชฺฌิฏฺโฐ ภาเร อนาโรปิเต เกวลํ มานํ นิสฺสาย อชฺโฌตฺถริตฺวา อนธิกาเร กเถตา โหติ ฯ อโนกาสกมฺมํ การาเปตฺวาติ โอกาสกมฺมํ อกาเรตฺวา ปวตฺตา โหติ ฯ น ยถาทิฏฺฐิยา พฺยากตา โหตีติ ยสฺส อตฺตโน ทิฏฺฐิ ตํ ปุรกฺขิตฺวา น พฺยากตา ลทฺธึ นิกฺขิปิตฺวา อยถาภุจฺจํ อธมฺมาทีสุ ธมฺมาทิลทฺธิโก หุตฺวา กถยิตา โหตีติ อตฺโถ ฯ

{๔๒๔} อาปตฺติยา ปโยคํ น ชานาตีติ อยํ อาปตฺติ กายปฺปโยคา อยํ วจีปโยคาติ น ชานาติ ฯ อาปตฺติยา วูปสมํ น ชานาตีติ อยํ อาปตฺติ เทสนาย วูปสมฺมติ อยํ วุฏฺฐาเนน อยํ เนว เทสนาย น วุฏฺฐาเนนาติ น ชานาติ ฯ น อาปตฺติยา วินิจฺฉยกุสโล โหตีติ อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ อยํ อาปตฺตีติ น ชานาติ โทสานุรูปํ อาปตฺตึ อุทฺธริตฺวา ปติฏฺฐเปตุํ น สกฺโกติ ฯ อธิกรณสมุฏฺฐานํ น ชานาตีติ อิทํ อธิกรณํ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ นิสฺสาย สมุฏฺฐาติ อิทํ จตสฺโส วิปตฺติโย อิทํ ปญฺจ วา สตฺต วา อาปตฺติกฺขนฺเธ อิทํ จตฺตาริ สงฺฆกิจฺจานิ นิสฺสาย สมุฏฺฐาตีติ น ชานาติ ฯ ปโยคํ น ชานาตีติ อิทํ อธิกรณํ ทฺวาทสมูลปฺปโยคํ อิทํ จุทฺทสมูลปฺปโยคํ อิทํ ฉมูลปฺปโยคํ อิท เอกมูลปฺปโยคนฺติ น ชานาติ ฯ อธิกรณานํ หิ ยถาสกมูลเมว ปโยคา นาม โหนฺติ ตํ สพฺพํปิ น ชานาตีติ อตฺโถ ฯ วูปสมํ น ชานาตีติ อิทํ อธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ วูปสมฺมติ อิทํ จตูหิ อิทํ ตีหิ อิทํ เอเกน สมเถน วูปสมฺมตีติ น ชานาติ ฯ น อธิกรณสฺส วินิจฺฉยกุสโล โหตีติ อธิกรณํ วินิจฺฉินิตฺวา สมถํ ปาเปตุํ น ชานาติ ฯ กมฺมํ น ชานาตีติ ตชฺชนียาทิ สตฺตวิธํ กมฺมํ น ชานาติ ฯ กมฺมสฺส กรณํ น ชานาตีติ อิทํ กมฺมํ อิมินา นีหาเรน กาตพฺพนฺติ น ชานาติ ฯ กมฺมสฺส วตฺถุํ น ชานาตีติ อิทํ ตชฺชนียสฺส วตฺถุ อิทํ นิยสาทีนนฺติ น ชานาติ ฯ กมฺมสฺส วตฺตํ น ชานาตีติ สตฺตสุ กมฺเมสุ เหฏฺฐา จตุนฺนํ กมฺมานํ อฏฺฐารสวิธํ ติวิธสฺส จ อุกฺเขปนียกมฺมสฺส เตจตฺตาฬีสวิธํ วตฺตํ น ชานาติ ฯ กมฺมสฺส วูปสมํ น ชานาตีติ โย ภิกฺขุ วตฺเต วตฺติตฺวา ยาจติ ตสฺส กมฺมํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพํ อจฺจโย เทสาเปตพฺโพติ น ชานาติ ฯ วตฺถุํ น ชานาตีติ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ วตฺถุํ น ชานาติ ฯ นิทานํ น ชานาตีติ อิทํ สิกฺขาปทํ อิมสฺมึ นคเร ปญฺญตฺตํ อิทํ อิมสฺมินฺติ น ชานาติ ฯ ปญฺญตฺตึ น ชานาตีติ ปญฺญตฺติ อนุปญฺญตฺติ อนุปฺปนฺนปญฺญตฺติวเสน ติวิธํปิ ปญฺญตฺตึ น ชานาติ ฯ ปทปจฺฉาภฏฺฐํ น ชานาตีติ สมฺมุขา กาตพฺพํ ปทํ น ชานาติ ฯ พุทฺโธ ภควาติ วตฺตพฺเพ ภควา พุทฺโธติ เหฏฺฐุปริยํ กตฺวา ปทํ ปโยเชติ ฯ อกุสโล จ โหติ วินเยติ วินยปาลิยํ จ อฏฺฐกถายํ จ อกุสโล โหติ ฯ ญตฺตึ น ชานาตีติ สงฺเขปโต หิ ทุวิธา ญตฺติ เอสา ญตฺตีติ เอวํ นิทฺทิฏฺฐา จ อนิทฺทิฏฺฐา จ ฯ ตตฺถ ยา เอวํ อนิทฺทิฏฺฐา สา กมฺมญตฺติ นาม โหติ ฯ ยา นิทฺทิฏฺฐา สา กมฺมปาทญตฺติ นาม โหติ ตํ สพฺเพน สพฺพํ ญตฺตึ น ชานาติ ฯ ญตฺติยา กรณํ น ชานาตีติ นวสุ ฐาเนสุ กมฺมญตฺติยา กรณํ น ชานาติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ กมฺมปาทญตฺติยา ฯ ญตฺติยา อนุสฺสาวนนฺติ อิมิสฺสา ญตฺติยา เอกา อนุสฺสาวนา อิมิสฺสา ติสฺโสติ น ชานาติ ฯ ญตฺติยา สมถํ น ชานาตีติ ยฺวายํ สติวินโย อมูฬฺหวินโย ตสฺส ปาปิยสิกา ติณวตฺถารโกติ จตุพฺพิโธ สมโถ ญตฺติยา วินา น โหติ ตํ ญตฺติยา สมโถติ น ชานาติ ฯ ญตฺติยา วูปสมํ น ชานาตีติ ยํ อธิกรณํ อิมินา จตุพฺพิเธน ญตฺติสมเถน วูปสมฺมติ ตสฺส ตํ วูปสมํ อยํ ญตฺติยา วูปสโม กโตติ น ชานาติ ฯ สุตฺตํ น ชานาตีติ อุภโตวิภงฺคํ น ชานาติ ฯ สุตฺตานุโลมํ น ชานาตีติ จตฺตาโร มหาปเทเส น ชานาติ ฯ วินยํ น ชานาตีติ ขนฺธกปริวารํ น ชานาติ ฯ วินยานุโลมํ น ชานาตีติ มหาปเทเสเยว น ชานาติ ฯ น จ ฐานาฐานกุสโลติ การณาการณกุสโล น โหติ ฯ ธมฺมํ น ชานาตีติ ฐเปตฺวา วินยปิฏกํ อวเสสํ ปิฏกทฺวยํ น ชานาติ ฯ ธมฺมานุโลมํ น ชานาตีติ สุตฺตนฺติเก จตฺตาโร มหาปเทเส น ชานาติ ฯ วินยํ น ชานาตีติ ขนฺธกปริวารเมว น ชานาติ ฯ วินยานุโลมํ น ชานาตีติ จตฺตาโร มหาปเทเส น ชานาติ ฯ อุภโตวิภงฺคา ปเนตฺถ อสงฺคหิตา โหนฺติ ฯ ตสฺมา ยํ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ วินยนฺติ สกลํ วินยปิฏกํ น ชานาตีติ ตํ คเหตพฺพํ ฯ น จ ปุพฺพาปรกุสโล โหตีติ ปุเรกถาย จ ปจฺฉากถาย จ อกุสโล โหติ ฯ เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน วิญฺเญยฺยตฺตา ปุพฺเพ ปกาสิตตฺตา จ อุตฺตานเมวาติ ฯ