Dutiyagāthāyapi byañjanaṃ anādiyitvā atthamattameva dassetuṃ saṅghova deti parivāsantiādi vuttaṃ. Ayaṃ panettha attho. Imaṃ āpattiṃ āpajjitvā vuṭṭhātukāmassa yantaṃ āpattivuṭṭhānaṃ ādimhi ceva parivāsadānatthāya ādito sese ca majjhe mānattadānatthāya mūlāya paṭikassanena vā saha mānattadānatthāya avasāne abbhānatthāya ca saṅgho icchitabbo. Na hettha ekaṃpi kammaṃ vinā saṅghena sakkā kātunti. Saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo Assāti saṅghādiseso. Tatiyagāthāya. Aniyato na niyatoti yasmā na niyato tasmā aniyato ayamāpattikkhandhoti attho. Kiṃkāraṇā na niyatoti. Anekaṃsikatamidaṃ yasmā idaṃ sikkhāpadaṃ anekaṃsena katanti attho. Kathaṃ anekaṃsena. Tiṇṇamaññataraṃ ṭhānaṃ. Tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabboti hi tattha vuttaṃ. Tasmā aniyatoti pavuccati so āpattikkhandho aniyatoti vuccati. Yathā ca tiṇṇaṃ aññataraṃ ṭhānaṃ evaṃ dvinnaṃ aññataraṃ ṭhānaṃ yattha vuttaṃ sopi aniyatoyeva. Catutthagāthāya. Accayo tena samo natthīti desanāgāmīsu accayesu tena samo thūlo accayo natthi tenetaṃ iti vuccati thūlattā accayassa etaṃ thullaccayanti vuccatīti attho. Pañcamagāthāya. Nissajjitvā yaṃ deseti tenetanti nissajjitvā desetabbato nissaggiyanti vuccatīti attho.

Chaṭṭhagāthāya. Pāteti kusalaṃ dhammanti sañcicca āpajjantassa kusaladhammasaṅkhātaṃ kusalacittaṃ pāteti tasmā pāteti cittanti pācittiyaṃ. Yaṃ pana cittaṃ pāteti taṃ yasmā ariyamaggaṃ aparajjhati cittasammohakāraṇaṃ ca hoti. Tasmā ariyamaggaṃ aparajjhati cittasammohanaṭṭhānanti ca vuttaṃ. Pāṭidesanīyagāthāsu gārayhaṃ āvuso dhammaṃ āpajjinti vuttagārayhabhāvakaraṇadassanatthameva bhikkhu aññātako santotiādi vuttaṃ. Paṭidesetabbato pana sā āpatti pāṭidesanīyāti vuccati. Dukkaṭagāthāya aparaddhaṃ viraddhaṃ

Khalitanti sabbametaṃ yaṃ ca dukkaṭanti ettha vuttassa dukkaṭassa pariyāyavacanaṃ. Yañhi duṭṭhu kataṃ virūpaṃ vā kataṃ taṃ dukkaṭaṃ taṃ panetaṃ yathā satthārā vuttaṃ evamassa akatattā aparaddhaṃ kusalaṃ virajjhitvā pavattattā viraddhaṃ ariyamaggapaṭipadamanārūḷhattā khalitaṃ. Yaṃ manusso kareti idaṃ panettha opammanidassanaṃ. Tassattho yathā yaṃ loke manusso āvī vā yadi vā raho pāpaṃ karoti taṃ dukkaṭanti pavedenti. Evamidaṃpi buddhapaṭikuṭṭhena lāmakabhāvena pāpaṃ tasmā dukkaṭanti veditabbaṃ. Dubbhāsitagāthāya dubbhāsitaṃ durābhaṭṭhanti duṭṭhu ābhaṭṭhaṃ bhāsitaṃ lapitanti durābhaṭṭhaṃ. Yaṃ durābhaṭṭhaṃ taṃ dubbhāsitanti attho. Kiñci bhiyyo saṅkiliṭṭhaṃ ca yaṃ padaṃ saṅkiliṭṭhaṃ yasmā taṃ padaṃ hotīti attho. Tathā yaṃ ca viññū garahanti yasmā ca naṃ viññū garahantīti attho. Tenetaṃ iti vuccatīti tena saṅkiliṭṭhabhāvena ca viññūgarahenāpi ca etaṃ iti vuccati dubbhāsitanti etaṃ vuccatīti attho. Sekhiyagāthāya ādi cetaṃ caraṇañcātiādinā nayena sekhassa santabhāvaṃ dīpeti tasmā sekhassa idaṃ sekhiyanti ayamettha saṅkhepattho. Idaṃ garukalahukañcāpītiādipañhehi asaṅgahitassa handa vākyaṃ suṇoma teti iminā pana āyācanavacanena saṅgahitassa atthassa dīpanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ. Channamativassatītiādimhipi eseva nayo. Tattha channamativassatīti gehaṃ tāva tiṇādīhi acchannaṃ ativassati. Idaṃ pana āpattisaṅkhātaṃ gehaṃ channaṃ ativassati. Mūlāpattiṃ hi Chādento aññaṃ navaṃ āpattiṃ āpajjati. Vivaṭaṃ nātivassatīti gehaṃ tāva avivaṭaṃ succhannaṃ nātivassati. Idaṃ pana anāpattisaṅkhātaṃ gehaṃ vivaṭaṃ nātivassati. Mūlāpattiṃ hi vivaranto desanāgāminiṃ desetvā vuṭṭhānagāminito vuṭṭhahitvā suddhante patiṭṭhāti. Āyatiṃ saṃvaranto aññaṃ āpattiṃ nāpajjati. Tasmā channaṃ vivarethāti tena kāraṇena desanāgāminiṃ desento vuṭṭhānagāminito ca vuṭṭhahanto channaṃ vivaretha. Evantaṃ nātivassatīti evañcetaṃ vivaṭaṃ nātivassatīti attho. Gati migānaṃ pavananti ajjhokāse byagghādīhi paṭipātiyamānānaṃ migānaṃ pavanaṃ rukkhādigahanaṃ araññaṃ gati paṭisaraṇaṃ hoti. Taṃ patvā te assāsanti. Eteneva nayena ākāso pakkhīnaṃ gati avassaṃ upagamanaṭṭhena vibhavo gati dhammānaṃ sabbesaṃpi saṅkhatadhammānaṃ vināso gati. Na hi te vināsaṃ āgacchantā ṭhātuṃ sakkonti. Sucirampi ṭhatvā pana nibbānaṃ arahato gati khīṇāsavassa arahato anupādisesā nibbānadhātu ekaṃsena gatīti attho.

เล่มที่ ๘ ปริวาร๖๒

ที่มาและฉบับอื่นของ “ท่านพระอุบาลีเข้าเฝ้าทูลถามปัญหา”