[๓๖] ตยิทํ ภิกฺขเว ตถาคโต ปชานาตีติ ภิกฺขเว ตํ อิทํ จตุพฺพิธํปิ ทิฏฺฐิคตํ ตถาคโต นานปฺปการโต ชานาติ. ตโต ตํ ปชานนาการํ ทสฺเสนฺโต "อิเม ทิฏฐิฏฺฐานา"ติ อาทิมาห, ตตฺถ ทิฏฺฐิโยว ทิฏฺฐิฏฺฐานา นาม. อปิจ ทิฏฺฐีนํ การณมฺปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานเมว. ยถาห: "กตมานิ อฏฺฐ ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ? ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, อวิชฺชาปิ. ผสฺโสปิ. สญฺญาปิ. วิตกฺโกปิ. อโยนิโสมนสิกาโรปิ. ปาปมิตฺโตปิ. ปรโตโฆโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ขนฺธา เหตุ ขนฺธา ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปฺปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐน, เอวํ ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. อวิชฺชา เหตุ ฯเปฯ ปาปมิตฺโต เหตุ ฯเปฯ ปรโตโฆโส เหตุ ปรโตโฆโส ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปฺปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐน, เอวํปิ ปรโตโฆโส ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺ"ติ ๒- เอวํ คหิตาติ ทิฏฺฐิสงฺขาตา ตาว ทิฏฺฐิฏฺฐานา "สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา"ติ เอวํ คหิตา อาทินฺนา, ปวตฺติตาติ

ตญฺจ ตถาคโต ปชานาตีติ น เกวลญฺจ ตถาคโต สการณํ สคติกํ ทิฏฺฐิคตเมว ปชานาติ, อถโข ตญฺจ สพฺพํ ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ สีลญฺเจว สมาธิญฺจ สพฺพญฺญุตญาณญฺจ ปชานาติ. ตญฺจ ปชานํ น ปรามสตีติ ตญฺจ เอวํวิธํ อนุตฺตรํ วิเสสํ ปชานนฺโตปิ "อหํ ปชานามี"ติ ตณฺหาทิฏฺฐิมานปรามาสวเสน ตญฺจ น ปรามสติ. อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเจว นิพฺพุติ วิทิตาติ เอวํ อปรามสโต จสฺส อปรามาสปจฺจยา ๑- สยเมว อตฺตนาเยว เตสํ ปรามาสกิเลสานํ นิพฺพุติ วิทิตา, ปากฏํ ภิกฺขเว ตถาคตสฺส นิพฺพานนฺติ ทสฺเสติ.

อิทานิ ยถา ปฏิปนฺเนน ตถาคเตน สา นิพฺพุติ อธิคตา, ตํ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ยาสุ เวทนาสุ รตฺตา ๒- ติตฺถิยา "อิธ สุขิโน ภวิสฺสาม, เอตฺถ สุขิโน ภวิสฺสามา"ติ ทิฏฺฐิคฺคหนํ ปวิสนฺติ, ตาสํเยว เวทนานํ วเสน กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขนฺโต "เวทนานํ สมุทยญฺจา"ติ อาทิมาห. ตตฺถ ยถาภูตํ วิทิตฺวาติ "อวิชฺชาสมุทยา เวทนาสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ, ตณฺหาสมุทยา. กมฺมสมุทยา. ผสฺสสมุทยา. เวทนาสมุทโยติ ปจฺจนสมุทยฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. นิพฺพตฺติลกฺขนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสตี"ติ. ๓- อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ลกฺขณานํ วเสน เวทนาสมุทยํ ยถาภูตํ วิทิตฺวา, "อวิชฺชานิโรธา เวทนานิโรโธติ ฯเปฯ ตณฺหานิโรธา. กมฺมนิโรธา. ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธติ ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ. วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสตี"ติ ๔- อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ลกฺขณานํ วเสน เวทนานํ อตฺถงฺคมํ ยถาภูตํ วิทิตฺวา "ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ,