ทิฏฺฐิคติกาธิฏฺฐานวฏฺฏกถาวณฺณนา

[๑๔๔] อิทานิ "ตตฺร ภิกฺขเว เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา"ติ อาทินา นเยน สพฺพทิฏฺฐิเวทยิตานิ สมฺปิณฺเฑติ. กสฺมา? อุปริ ผสฺเส ปกฺขิปนตฺถาย. กถํ? สพฺเพ เต ฉหิ ผสฺสายตเนหิ ผุสฺส ผุสฺส ปฏิสํเวเทนฺติ. ตตฺถ ฉ ผสฺสายตนานิ นาม จกฺขุผสฺสายตนํ, โสต, ฆาน, ชิวฺหา, กาย, มโนผสฺสายตนนฺติ อิมานิ ฉ. สญฺชาติสโมสรณการณปณฺณตฺติมตฺเตสุ หิ อยมายตนสทฺโท วตฺตติ. ๑- ตตฺถ "กมฺโพโช อสฺสานํ อายตนํ, คุนฺนํ ทกฺขิณาปโถ"ติ สญฺชาติยํ วตฺตติ, ๑- สญฺชา ติฏฺฐาเนติ อตฺโถ. "มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา"ติ ๒- สโมสรเณ. "สติ สติอายตเน"ติ ๓- การเณ. "อรญฺญายตเน ปณฺณกุฏีสุ สมฺมนฺตี"ติ ๔- ปณฺณตฺติมตฺเต. สฺวายมิธ สญฺชาติอาทิอตฺถตฺตเยปิ ยุชฺชติ. จกฺขฺวาทีสุ หิ ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมา สญฺชายนฺติ สโมสรนฺติ, ตานิ จ เนสํ การณนฺติ อายตนานิ. อิธ ปน "จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส"ติ ๕- อิมินา นเยน ผสฺสสีเสเนว เทสนํ อาโรเปตฺวา ผสฺสํ อาทึ กตฺวา ปจฺจยปรมฺปรํ ทสฺเสตุํ ฉ ผสฺสายตนาทีนิ วุตฺตานิ.

ผุสฺส ผุสฺส ปฏิสํเวเทนฺตีติ ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ปฏิสํเวเทนฺติ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อายตนานํ ผุสนกิจฺจํ วิย วุตฺตํ, ตถาปิ น เตสํ ผุสนกิจฺจตา เวทิตพฺพา. น หิ อายตนานิ ผุสนฺติ, ผสฺโสว ตํ ตํ อารมฺมณํ ผุสติ, อายตนานิ ปน ผสฺเส อุปนิกฺขิเปตฺวา ทสฺสิตานิ, ตสฺมา สพฺเพ เต ฉผสฺสายตนสมฺภเวน ผสฺเสน รูปาทีนิ อารมฺมณานิ ผุสิตฺวา ตํ ทิฏฺฐิเวทนํ ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.