@๔ วิสุทฺธิ. ๑/๒๕๓ ฉอนุสฺสตินิทฺเทส. ๕ ฉ.ม. วิสฺสตฺถํ ปน เวลาย มยฺหํ ทสพลสฺส สนฺติกํ คจฺฉโต น อญฺโญ โกจิ ขิปฺปํ ยานานิ โยเชตุํ สกฺขิสฺสติ อญฺญตฺร ชีวกา"ติ จินฺเตตฺวา "เตนหิ สมฺม ชีวก หตฺถิยานานิ กปฺปาเปหี"ติ อาห.

ตตฺถ เตนหีติ อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต, คจฺฉ สมฺม ชีวกาติ วุตฺตํ โหติ. หตฺถิยานานีติ อเนเกสุ อสฺสรถาทีสุ ยาเนสุ วิชฺชมาเนสุปิ หตฺถิยานํ อุตฺตมํ, อุตฺตมสฺส สนฺติกํ อุตฺตมยาเนเนว คนฺตพฺพนฺติ จ, อสฺสยานรถยานานิ หิ สสทฺทานิ, ทูรโตว เตสํ สทฺโท สุยฺยติ, หตฺถิยานสฺส ปทานุปทํ คจฺฉนฺตาปิ สทฺทํ น สุณนฺติ, นิพฺพุตสฺส โข ปน ภควโต สนฺติเก นิพฺพุเตเหว ยาเนหิ คนฺตพฺพนฺติ จ จินฺตยิตฺวา "หตฺถิยานานี"ติ อาห.

ปญฺจมตฺตานิ หตฺถินิกาสตานีติ ปญฺจ กเรณุสตานิ. กปฺปาเปตฺวาติ อาโรหนสชฺชนํ ๑- กาเรตฺวา. อาโรหณียนฺติ อาโรหณโยคฺคํ, อุปคุยฺหนฺติ อตฺโถ. กิมฺปเนส รญฺญา วุตฺตํ อกาสิ, อวุตฺตนฺติ? อวุตฺตํ. กสฺมา? ปณฺฑิตตาย. เอวํ กิรสฺส อโหสิ:- ราชา "อิมาย เวลาย คจฺฉามี"ติ วทติ, ราชาโน จ นาม พหุปจฺจตฺถิกา. สเจ อนฺตรามคฺเค โกจิ อนฺตราโย โหติ, มมมฺปิ ครหิสฺสนฺติ "ชีวโกปิ ๒- `ราชา เม กถํ คณฺหาตี'ติ อกาเลปิ ราชานํ คเหตฺวา นิกฺขมตี"ติ ภควนฺตมฺปิ ครหิสฺสนฺติ "สมโณ โคตโม `มยฺหํ กถา วตฺตตี'ติ กาลํ อสลฺลกฺเขตฺวา ธมฺมํ กเถตี"ติ. ตสฺมา ยถา เนว มยฺหํ, น ภควโต ครหา อุปฺปชฺชติ, รญฺโญ จ รกฺขา สุสํวิหิตา โหติ, ตถา กริสฺสามีติ.

ตโต "อิตฺถิโย นิสฺสาย ปุริสานํ ภยํ นาม นตฺถิ, สุขํ อิตฺถีปริวุโต คมิสฺสตี"ติ ปญฺจ หตฺถินิกาสตานิ กปฺปาเปตฺวา ปญฺจ อิตฺถีสตานิ ปุริสเวสํ คาหาเปตฺวา "อสิโตมรหตฺถา ราชานํ ปริวาเรยฺยาถา"ติ วตฺวา ปุน จินฺเตสิ "อิมสฺส รญฺโญ อิมสฺมึ อตฺตภาเว มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย นตฺถิ, พุทฺธา จ นาม อุปนิสฺสยํ ทิสฺวาว ธมฺมํ กเถนฺติ. หนฺทาหํ มหาชนํ สนฺนิปาตาเปมิ, เอวํ หิ สติ สตฺถา กสฺสจิเทว อุปนิสฺสเยน ธมฺมํ เทเสสฺสติ, สา มหาชนสฺส อุปการาย ภวิสฺสตี"ติ. โส ตตฺถ ตตฺถ สาสนํ เปเสสิ, เภริญฺจาราเปสิ "อชฺช ราชา