[๒๕๘] ยถา กถํ ปนาหํ โภ ตนฺติ เอตฺถ กถํ ปนาหํ โภ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามิ, ยถา สกฺกา โส ญาตุํ, ตถา เม อาจิกฺขาหีติ อตฺโถ. ยถาติ วา นิปาตมตฺตเมว เอตํ. กถนฺติ อยํ อาการปุจฺฉา, เกน การเณนาหํ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามีติ อตฺโถ. เอวํ วุตฺเต กิร นํ อุปชฺฌาโย "กึ ตฺวํ ตาต ปฐวิยํ ฐิโต ปฐวึ น ปสฺสามีติ วิย, จนฺทิมสุริยานํ

ตตฺถ มนฺเตสูติ เวเทสุ. ตถาคโต กิร อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ปฏิกจฺเจว สุทฺธาวาสา เทวา เวเทสุ ลกฺขณานิ ปกฺขิปิตฺวา "พุทฺธมนฺตา นาเมเต"ติ พฺราหฺมณเวเสเนว เวเท วาเจนฺติ "ตทนุสาเรน มเหสกฺขา สตฺตา ตถาคตํ ชานิสฺสนฺตี"ติ. เตน ปุพฺเพ เวเทสุ มหาปุริสลกฺขณานิ อาคจฺฉนฺติ. ปรินิพฺพุเต ปน ตถาคเต อนุกฺกเมน อนฺตรธายนฺติ. เตน เอตรหิ นตฺถิ. ๑- มหาปุริสสฺสาติ ปณิธิสมาทานญาณกรุณาทิคุณมหโต ปุริสสฺส. เทฺวเยว คติโยติ เทฺวเอว นิฏฺฐา. กามญฺจายํ คติสทฺโท "ปญฺจ โข อิมา สาริปุตฺต คติโย"ติอาทีสุ ๒- ภวเภเท วตฺตติ. "คติ มิคานํ ปวนนฺติอาทีสุ ๓- นิวาสนฏฺฐาเน. "เอวํ อธิมตฺตคติมนฺโต"ติ ๔- อาทีสุ ปญฺญายํ. "คติคตนฺ"ติอาทีสุ ๕- วิสฏภาเว. อิธ ปน นิฏฺฐายํ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ.

ตตฺถ กิญฺจาปิ เยหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต ราชา จกฺกวตฺตี โหติ, น เตเหว พุทฺโธ โหติ, ชาติสามญฺญโต ปน ตานิเยว ตานีติ วุจฺจนฺติ. เตน วุตฺตํ "เยหิ สมนฺนาคตสฺสา"ติ. สเจ อคารํ อชฺฌาวสตีติ ยทิ อคาเร วสติ. ราชา โหติ จกฺกวตฺตีติ จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ, สงฺคหวตฺถูหิ จ โลกํ รญฺชนโต ราชา, จกฺกรตนํ วตฺเตติ จตูหิ สมฺปตฺติจกฺเกหิ วตฺตติ, เตหิ จ ปรํ วตฺเตติ, ปรหิตาย จ อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต เอตสฺมึ อตฺถีติ จกฺกวตฺตี. เอตฺถ จ "ราชา"ติ สามญฺญํ, "จกกวตฺตี"ติ วิเสสํ. ธมฺเมน จรตีติ ธมฺมิโก, ญาเยน สเมน วตฺตตีติ อตฺโถ. ธมฺเมน รชฺชํ ลภิตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา, ปรหิตธมฺมกรเณน วา ธมฺมิโก. อตฺตหิตธมฺมกรเณน ธมฺมราชา. จาตุรนฺตาย อิสฺสโรติ จาตุรนฺโต, จตุสมุทฺทนฺตาย, จตุพฺพิธทีปวิภูสิตาย จ ปฐวิยา อิสฺสโรติ อตฺโถ. อชฺฌตฺตํ โกปาทิ ปจฺจตฺถิเก พหิทฺธา จ สพฺเพ ราชาโน วิเชตีติ วิชิตาวี. ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโตติ ชนปเท ธุวภาวํ ถาวรภาวํ ปตฺโต น สกฺกา เกนจิ จาเลตุํ, ชนปโท วา ตมฺหิ ถาวริยปฺปตฺโต อนุสฺสุโก ๖- สกมฺมนิรโต อจโล อสมฺปเวธีติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต.