[๔๓๘] เอวญฺจ ปน วตฺวา ปฏิปุจฺฉิตฺวา วินยนตฺถํ ปุน "สเจ ตํ จิตฺตํ เอวํ ปุจฺเฉยฺยุนฺ"ติ อาทิมาห. ตตฺถ โย เม อโหสีติ ๒- อตีโต อตฺตปฏิลาโภ, เสฺวว เม อตฺตปฏิลาโภ, ตสฺมึ สมเย สจฺโจ อโหสิ, โมโฆ อนาคโต โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโนติ เอตฺถ ตาว อิมมตฺถํ ทสฺเสติ:- ยสฺมา เย เต อตีตา ธมฺมา, เต เอตรหิ นตฺถิ, อเหสุนฺติ ปน สงฺขฺยํ คตา, ตสฺมา โสปิ เม อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึเยว สมเย สจฺโจ อโหสิ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ ปน ธมฺมานํ ตทาภาวา ตสฺมึ สมเย "โมโฆ อนาคโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน"ติ, เอวํ อตฺถโต นามมตฺตเมว อตฺตปฏิลาภํ ปฏิชานาติ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ เอเสว นโย.

[๔๓๙-๔๔๓] อถ ภควา ตสฺส พฺยากรเณน สทฺธึ อตฺตโน พฺยากรณํ สํสนฺทิตุํ "เอวเมว โข จิตฺตา"ติ อาทีนิ วตฺวา ปุน โอปมฺมโต ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต "เสยฺยถาปิ จิตฺต ควา ขีรนฺ"ติ อาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ:- ยถา ควา ขีรํ, ขีราทีหิ จ ทธิอาทีนิ ภวนฺติ, ตตฺถ ยสฺมึ สมเย ขีรํ โหติ, น ตสฺมึ สมเย ทธีติ วา นวนีตาทีสุ วา อญฺญตรนฺติ สงฺขฺยํ นิรุตฺตึ นามํ โวหารํ คจฺฉติ. กสฺมา? เย ธมฺเม อุปาทาย ทธีติอาทิโวหาโร โหติ, ๓- เตสํ อภาวา. อถ โข ขีรนฺเตฺวว ตสฺมึ สมเย สงฺขฺยํ คจฺฉติ. กสฺมา? เย ธมฺเม อุปาทาย ขีรนฺติ สงฺขฺยา นิรุตฺติ นามํ โวหาโร โหติ, เตสํ ภาวาติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิมา โข จิตฺตาติ โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ อิติ จ มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ อิติ จ

พุทฺธานํ ปน เทฺว กถา สมฺมติกถา จ ปรมตฺถกถา จ. ตตฺถ "สตฺโต โปโส เทโว พฺรหฺมา"ติ อาทิกา สมฺมติกถา นาม. "อนิจฺจํ ทุกขมนตฺตา ขนฺธา ธาตุโย อายนานิ สติปฏฺฐานา สมฺมปฺปธานา"ติ อาทิกา ปรมตฺถกถา นาม. ตตฺถ โย สมฺมติเทสนาย "สตฺโต"ติ วา "โปโส"ติ วา "เทโว"ติ วา "พฺรหฺมา"ติ วา วุตฺเต วิชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ นิยฺยาตุํ ๑- อรหตฺตชยคฺคาหํ ๒- คเหตุํ สกฺโกติ, ตสฺส ภควา อาทิโตว "สตฺโต"ติ วา "โปโส"ติ วา "เทโว"ติ วา "พฺรหฺมา"ติ วา กเถติ, โย ปรมตฺถเทสนาย "อนิจฺจนฺ"ติ วา "ทุกฺขนฺ"ติ วาติ อาทีสุ อญฺญตรํ สุตฺวา วิชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ นิยฺยาตุํ ๑- อรหตฺตชยคฺคาหํ ๒- คเหตุํ สกฺโกติ, ตสฺส "อนิจฺจนฺ"ติ วา "ทุกฺขนฺ"ติ วาติ อาทีสุ อญฺญตรเมว กเถติ. ตถา สมฺมติกถาย พุชฺฌนกสตฺตสฺสาปิ น ปฐมํ ปรมตฺถกถํ กเถติ. สมฺมติกถาย ปน โพเธตฺวา ปจฺฉา ปรมตฺถกถํ กเถติ. ปรมตฺถกถาย พุชฺฌนกสตฺตสฺสาปิ น ปฐมํ สมฺมติกถํ กเถติ. ปรมตฺถกถาย ปน โพเธตฺวา ปจฺฉา สมฺมติกถํ กเถติ. ปกติยา ปน ปฐมเมว ปรมตฺถกถํ กเถนฺตสฺส เทสนา ลูขาการา โหติ. ตสฺมา พุทฺธา ปฐมํ สมฺมติกถํ กเถตฺวา ปจฺฉา ปรมตฺถกํ กเถนฺติ. สมฺมติกถํ กเถนฺตาปิ สจฺจเมว สภาวเมว อมุสาว กเถนฺติ. ปรมตฺถกํ กเถนฺตาปิ สจฺจเมว สภาวเมว อมุสาว กเถนฺติ.