Tattha mantesūti vedesu. Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā "buddhamantā nāmete"ti brāhmaṇaveseneva vede vācenti "tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantī"ti. Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni āgacchanti. Parinibbute pana tathāgate anukkamena antaradhāyanti. Tena etarahi natthi. Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa. Dveyeva gatiyoti dveeva niṭṭhā. Kāmañcāyaṃ gatisaddo "pañca kho imā sāriputta gatiyo"tiādīsu bhavabhede vattati. "gati migānaṃ pavanantiādīsu nivāsanaṭṭhāne. "evaṃ adhimattagatimanto"ti ādīsu paññāyaṃ. "gatigatan"tiādīsu visaṭabhāve. Idha pana niṭṭhāyaṃ vattatīti veditabbo.

Tattha kiñcāpi yehi lakkhaṇehi samannāgato rājā cakkavattī hoti, na teheva buddho hoti, jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti. Tena vuttaṃ "yehi samannāgatassā"ti. Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati. Rājā hoti cakkavattīti catūhi acchariyadhammehi, saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā, cakkaratanaṃ vatteti catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. Ettha ca "rājā"ti sāmaññaṃ, "cakakavattī"ti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko, ñāyena samena vattatīti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā, parahitadhammakaraṇena vā dhammiko. attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Cāturantāya issaroti cāturanto, catusamuddantāya, catubbidhadīpavibhūsitāya ca paṭhaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kopādi paccatthike bahiddhā ca sabbe rājāno vijetīti vijitāvī. Janapadatthāvariyappattoti janapade dhuvabhāvaṃ thāvarabhāvaṃ patto na sakkā kenaci cāletuṃ, janapado vā tamhi thāvariyappatto anussuko sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto.

เล่มที่ ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค๔๐๒

ที่มาและฉบับอื่นของ “๓. อัมพัฏฐสูตร”