ภูมิ ๔ หรือ ๓๑

[351] ภูมิ 4 หรือ 31 (ชั้นแห่งจิต, ระดับจิตใจ, ระดับชีวิต - Bhūmi: planes of existence; planes of life)

1. อบายภูมิ 4 (ภูมิที่ปราศจากความเจริญ - Apāya-bhūmi: planes of loss and woe; unhappy planes)

1) นิรยะ (นรก - Niraya: woeful state; hell)

2) ติรัจฉานโยนิ (กำเนิดดิรัจฉาน - Tiracchānayoni: animal kingdom)

3) ปิตติวิสัย (แดนเปรต - Pittivisaya: ghost-sphere)

4) อสุรกาย (พวกอสูร - Asurakāya: host of demons)

2. กามสุคติภูมิ 7 (กามาวจรภูมิที่เป็นสุคติ, ภูมิที่เป็นสุคติซึ่งยังเกี่ยวข้องกับกาม - Kāmasugatibhūmi: sensuous blissful planes)

1) มนุษย์ (ชาวมนุษย์ - Manussā: human realm)

2) จาตุมหาราชิกา (สวรรค์ชั้นที่ท้าวมหาราช 4 ปกครอง - Cātummahārājikā: realm of the Four Great Kings)

3) ดาวดึงส์ (แดนแห่งเทพ 33 มีท้าวสักกะเป็นใหญ่ - Tāvatiṁsā: realm of the Thirty-three Gods)

4) ยามา (แดนแห่งเทพผู้ปราศจากความทุกข์ - Yāmā: realm of the Yāma gods)

5) ดุสิต (แดนแห่งเทพผู้เอิบอิ่มด้วยสิริสมบัติของตน - Tusitā: realm of satisfied gods)

6) นิมมานรดี (แดนแห่งเทพผู้ยินดีในการเนรมิต - Nimmānaratī: realm of the gods who rejoice in their own creations)

7) ปรนิมมิตวสวัตดี (แดนแห่งเทพผู้ยังอำนาจให้เป็นไปในสมบัติที่ผู้อื่นนิรมิตให้ - Paranimmitavasavattī: realm of gods who lord over the creation of others)

ภูมิทั้ง 11 ใน 2 หมวดนี้ รวมเป็น กามาวจรภูมิ 11 (ชั้นที่ท่องเที่ยวอยู่ในกาม - Kāmāvacarabhūmi: Sensuous Planes)

3. รูปาวจรภูมิ 16 (ชั้นที่ท่องเที่ยวอยู่ในรูป, ชั้นรูปพรหม - Rūpāvacara-bhūmi: Form Planes)

ก. ปฐมฌานภูมิ 3 (ระดับปฐมฌาน - first-Jhāna planes)

1) พรหมปาริสัชชา (พวกบริษัทบริวารมหาพรหม - Brahmapārisajjā: realm of great Brahmas’ attendants)

2) พรหมปุโรหิตา (พวกปุโรหิตมหาพรหม - Brahmapurohitā: realm of great Brahmas’ ministers)

3) มหาพรหมา (พวกท้าวมหาพรหม - Mahābrahmā: realm of great Brahmas)

ข. ทุติยฌานภูมิ 3 (ระดับทุติยฌาน - second-Jhāna planes)

4) ปริตตาภา (พวกมีรัศมีน้อย - Parittābhā: realm of Brahmas with limited lustre)

5) อัปปมาณาภา (พวกมีรัศมีประมาณไม่ได้ - Appamāṇābhā: realm of Brahmas with infinite lustre)

6) อาภัสสรา (พวกมีรัศมีสุกปลั่งซ่านไป - Ābhassarā: realm of Brahmas with radiant lustre)

ค. ตติยฌานภูมิ 3 (ระดับตติยฌาน - third-Jhāna planes)

7) ปริตตสุภา (พวกมีลำรัศมีงามน้อย - Parittasubhā: realm of Brahmas with limited aura)

8) อัปปมาณสุภา (พวกมีลำรัศมีงามประมาณมิได้ - Appamāṇasubhā: realm of Brahmas with infinite aura)

9) สุภกิณหา (พวกมีลำรัศมีงามกระจ่างจ้า - Subhakiṇhā: realm of Brahmas with steady aura)

ง. จตุตถฌานภูมิ 3-7 (ระดับจตุตถฌาน - fourth-Jhāna planes)

10) เวหัปผลา (พวกมีผลไพบูลย์ - Vehapphalā: realm of Brahmas with abundant reward)

11) อสัญญีสัตว์ (พวกสัตว์ไม่มีสัญญา - Asaññīsattā: realm of non-percipient beings)

(*) สุทธาวาส 5 (พวกมีที่อยู่อันบริสุทธิ์ หรือ ที่อยู่ของท่านผู้บริสุทธิ์ คือ ที่เกิดของ พระอนาคามี - Suddhāvāsa: pure abodes) คือ

12) อวิหา (เหล่าท่านผู้ไม่เสื่อมจากสมบัติของตน หรือผู้ไม่ละไปเร็ว, ผู้คงอยู่นาน - Avihā: realm of Brahmas who do not fall from prosperity)

13) อตัปปา (เหล่าท่านผู้ไม่ทำความเดือดร้อนแก่ใคร หรือผู้ไม่เดือดร้อนกับใคร - Atappā: realm of Brahmas who are serene)

14) สุทัสสา (เหล่าท่านผู้งดงามน่าทัศนา - Sudassā: realm of Brahmas who are beautiful)

15) สุทัสสี (เหล่าท่านผู้มองเห็นชัดเจนดี หรือผู้มีทัศนาแจ่มชัด - Sudassī: realm of Brahmas who are clear-sighted)

16) อกนิฏฐา (เหล่าท่านผู้ไม่มีความด้อยหรือเล็กน้อยกว่าใคร, ผู้สูงสุด - Akaniṭṭhā: realm of the highest or supreme Brahmas)

4. อรูปาวจรภูมิ 4 (ชั้นที่ท่องเที่ยวอยู่ในอรูป, ชั้นอรูปพรหม - Arūpāvacara-bhūmi: formless planes)

1) อากาสานัญจายตนภูมิ (ชั้นที่เข้าถึงภาวะมีอากาศไม่มีที่สุด - Ākāsānañcāyatanabhūmi: realm of infinite space)

2) วิญญาณัญจายตนภูมิ (ชั้นที่เข้าถึงภาวะมีวิญญาณไม่มีที่สุด - Viññāṇañcāyatanabhūmi: realm of infinite consciousness)

3) อากิญจัญญายตนภูมิ (ชั้นที่เข้าถึงภาวะไม่มีอะไร - Ākiñcaññāyatana-bhūmi: realm of nothingness)

4) เนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ (ชั้นที่เข้าถึงภาวะมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ - Nevasaññānāsaññāyatana-bhūmi: realm of neither perception nor nonperception)

ปุถุชน พระโสดาบัน และพระสกทาคามี ย่อมไม่เกิดในสุทธาวาสภูมิ; พระอริยะไม่เกิดในอสัญญีภพ และในอบายภูมิ; ในภูมินอกจากนี้ ย่อมมีทั้งพระอริยะและมิใช่อริยะไปเกิด.

ในพระไตรปิฎก ไม่พบที่ใดแสดงรายชื่อภูมิทั้งหลายไว้ทั้งหมดในที่เดียว บาลีแสดงรายชื่อภูมิมากที่สุด (มีเฉพาะชั้นสุคติภูมิ) พบที่ ม.อุ. 14/318-332/217-225 (M.III.99-103) กล่าวตั้งแต่มนุษย์ขึ้นไปจนถึงอรูปาวจรภูมิ.

ในบาลีแห่งทีฆนิกาย เป็นต้น^@๑ แสดงคติ (ที่ไปเกิดของสัตว์, แบบการดำเนินชีวิต - Gati: destiny; course of existence) ว่ามี 5 คือ นิรยะ ติรัจฉานโยนิ เปตติวิสัย มนุษย์ และเทพ (พวกเทพ - heavenly world ได้แก่ภูมิ 26 ตั้งแต่จาตุมหาราชิกาขึ้นไปทั้งหมด) จะเห็นว่าภูมิ 31 สงเคราะห์ลงได้ในคติ 5 ทั้งหมด ขาดแต่อสุรกาย อย่างไรก็ดี ในอรรถกถาแห่งอิติวุตตกะ เป็นต้น^@๒ ท่านกล่าวว่า อสูร สงเคราะห์ลงในเปตติวิสัยด้วย จึงเป็นอันสงเคราะห์ลงได้บริบูรณ์ และในคติ 5 นั้น 3 คติแรกจัดเป็นทุคติ (woeful courses) 2 คติหลังเป็นสุคติ (happy courses).

เนื่องด้วยภูมิ 31 นี้จัดได้เป็น 4 ระดับอย่างที่กล่าวมา บางทีจึงเรียกว่า ภูมิ 4

อนึ่ง พึงเทียบภูมิ 31 หรือ ภูมิ 4 หมวดนี้ กับ [162] ภูมิ 4 ที่มาในพระบาลีด้วย กล่าวคือ ภูมิ 31 หรือ 4 หมวดนี้ จัดเข้าในภูมิ 3 ข้อต้นใน [162] ภูมิ 4 ดังนี้ อบายภูมิ 4 และ กามสุคติภูมิ 7 รวมเข้าเป็นกามาวจรภูมิ (11) ส่วนรูปาวจรภูมิ (16) และ อรูปาวจรภูมิ (4) ตรงกัน รวมภูมิทั้งหมด 31 นี้ เป็นโลกียภูมิ พ้นจากนี้ไปเป็นโลกุตตรภูมิ

ดู [162] ภูมิ 4; [198] อบาย 4; [207] อรูป 4; [270] สวรรค์ 6.

^@๑ ที.ปา. 11/281/246; ม.มู. 12/170/148; องฺ.นวก. 23/272/480 (D.III.234; M.I.73; A.IV.459)

^@๒ อุ.อ. 174; อิติ.อ. 168 (approx., UdA.140; ItA.101)