หัตถิปาลชาดก
ว่าด้วยกาลเวลาไม่คอยใคร
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๒๔๕ · บรรทัด ๘๙๘๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๔ จาก ๔
เรื่องเล่า
หัตถิปาลกุมาร เข้าไปสู่อาศรมที่ท้าวสักกะประทาน โดยทางจรไปเฉพาะตนผู้เดียวก่อน เห็นอักษรที่จารึกไว้แล้วดำริว่า ท้าวสักกเทวราชคงจักทรงทราบความที่เราออกสู่มหาภิเนษกรมณ์ ดังนี้แล้ว จึงเปิดประตูเข้าไปยังบรรณศาลา บรรพชาเป็นฤาษีแล้วออกสู่ที่จงกรม เดินจงกรมไปมาอยู่สองสามวาระแล้ว ยังหมู่ชนที่เหลือให้บรรพชา ตรวจตราดูอาศรมทั่วไป ให้บรรณศาลาแก่สตรีแม่ลูกอ่อนอยู่ในท่ามกลาง. ถัดจากนั้นมาให้แก่สตรีชราถัดออกมาให้แก่สตรีที่มีวัยปานกลาง ส่วนชั้นนอกสุด ให้บุรุษทั้งหลายอยู่รายรอบ. ครั้งนั้นมีพระราชาองค์หนึ่งทรงทราบว่า ในพระนครพาราณสีไม่มีพระราชาประทับอยู่ จึงเสด็จมาตรวจดูพระนคร อันประดับประดาตกแต่งไว้ดีแล้ว เสด็จขึ้นสู่พระราชนิเวศน์ ทอดพระเนตรเห็นกองรัตนะในที่นั้น ๆทรงดำริว่า จำเดิมแต่เวลาที่พระเจ้ากรุงพาราณสี ทรงสละพระนครเห็นปานนี้ออกทรงผนวช ชะรอยบรรพชาเพศนี้ จักเป็นของมีคุณค่าโอฬารยิ่ง แล้วตรัสถามหนทางกะพวกนักเลงสุรา เสด็จไปยังสำนักของหัตถิปาลดาบส. หัตถิปาลดาบสทราบว่า พระราชาพระองค์นั้นเสด็จมาถึงแนวป่า จึงเดินสวนทางไปรับเสด็จ นั่งในอากาศแสดงธรรมแก่บริษัท แล้วนำไปสู่อาศรมบท ให้บริษัททั้งหมดบรรพชา. พระราชาแม้เหล่าอื่นทรงออกบรรพชา โดยอุบายนี้ถึง ๖พระองค์. รวมพระราชาสละโภคัยมไหศวริยสมบัติ ออกบรรพชาเป็น ๗พระองค์. อาศรมมีปริมณฑล ๓๖ โยชน์ เต็มบริบูรณ์หาที่ว่างมิได้. ดาบสองค์ใดตรึกวิตกอย่างใดอย่างหนึ่งมีกามวิตกเป็นต้น หัตถิปาลดาบสผู้มหาบุรุษก็แสดงธรรมแก่ดาบสนั้น บอกให้เจริญพรหมวิหารภาวนาบ้าง กสิณภาวนาบ้าง. ดาบสเหล่านั้นยังฌานและอภิญญาให้เกิดแล้วโดยมาก ในสามส่วนไปบังเกิดในพรหมโลกสองส่วน. แบ่งส่วนที่ ๓ ออกเป็น ๓ ประเภท ส่วนหนึ่งบังเกิดในพรหมโลก ส่วนหนึ่ง บังเกิดในฉกามาพจรสวรรค์ ส่วนหนึ่งทำการบำรุงบำเรอแก่ฤาษีทั้งหลาย แล้วบังเกิดในกุลสมบัติ ๓ (คือ กษัตริย์ พราหมณ์และคฤหบดี) ในมนุษยโลก. คำสั่งสอนของหัตถิปาลดาบส ทำให้มหาชนปราศจากทุคติคือนรก กำเนิดสัตว์เดียรัจฉาน ปิตติวิสัย และอสุรกายด้วยประการฉะนี้.
สมาคมของกุททาลบัณฑิต สมาคมของมุคคผักกมหาบุรุษ สมาคมของจุลลสุตตโสมมหาบุรุษ สมาคมของอโยฆรบัณฑิต และสมาคมของหัตถิปาลดาบส ได้เป็นเช่นเดียวกับท่านที่ออกบรรพชาในภายหลังเขาทั้งหมดในลังกาทวีปนี้ คือ พระปฐวีจาลกธัมมคุตตเถระ พระผุสสเทวเถระผู้อยู่ในกตกัณฑการวิหาร พระมหาสังฆรักขิตเถระผู้อยู่ในภัคคิรีวิหาร พระมหาสิวเถระผู้อยู่ในคามันตปัพภารวิหาร พระมหานาคเถระผู้อยู่ในกาฬวัลลิมหามณฑปวิหาร. สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า
บุคคลพึงขวนขวายในกรรมที่ดี พึงห้ามจิตเสีย จากความชั่ว เพราะเมื่อทำความดีช้า ใจย่อมยินดีใน ความชั่ว คนเราจึงควรกระทำความดี โดยเร็วพลัน ทีเดียว.
พระบรมศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ตรัสว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ในปางก่อน ตถาคตก็ออกสู่มหาภิเนษกรมณ์อย่างนี้เหมือนกัน แล้วทรงประชุมชาดกว่า พระเจ้าเอสุการีในครั้งนั้น ได้มาเป็นพระเจ้าสุทโธทนมหาราชในบัดนี้ พระเทวีได้มาเป็นพระนางมหามายา ปุโรหิตได้มาเป็นพระกัสสป นางพราหมณีได้มาเป็นนางภัททกาปิลานี อชปาลกุมารได้มาเป็นพระอนุรุทธะ โคปาลกุมารได้มาเป็นพระโมคคัลลานะ อัสสปาลกุมารได้มาเป็นพระสารีบุตร บริษัทที่เหลือได้มาเป็นพุทธบริษัท ส่วนหัตถิปาลกุมาร ได้แก่เราผู้ตถาคตนั่นเอง ฉะนี้แล.
จบอรรถกถาหัตถิปาลชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๒๔๕–๒๗๒ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
วิสตินิบาตชาดก ๑๖ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๖ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Cirassaṃ vata passāma brāhmaṇaṃ devavaṇṇinaṃ mahājaṭaṃ khāridharaṃ 1- paṅkadantaṃ rajassiraṃ. Cirassaṃ vata passāma isiṃ dhammaguṇe rataṃ kāsāyavatthavasanaṃ vākacīraṃ paricchadaṃ 2- . Āsanaṃ udakaṃ pajjaṃ paṭiggaṇhātu no bhavaṃ agghe bhavantaṃ pucchāma agghaṃ kurutu no bhavaṃ.
Adhicca vede pariyesa vittaṃ putte gehe tāta patiṭṭhapetvā gandhe rase paccanubhotva 3- sabbaṃ araññaṃ sādhu muni so pasattho.
Vedā na saccā na ca vittalābho na puttalābhena jaraṃ vihanti @Footnote: 1 Yu. bhāradharaṃ . 2 Ma. paṭicchadaṃ . 3 Ma. paccanubhuyya. Gandhe rase muccanamāhu santo sakammunā 1- hoti phalūpapatti.
Addhā hi saccaṃ vacanaṃ tavetaṃ sakammunā 2- hoti phalūpapatti jiṇṇā ca mātāpitaro tavayime 3- passeyyu taṃ vassasataṃ arogyaṃ 4- .
Yassassu sakkhī maraṇena rāja jarāya mittī 5- naravīra seṭṭha yo cāpi jaññā na marissaṃ kadāci passeyyu taṃ vassasataṃ arogyaṃ 6- . Yathāpi nāvaṃ purisodakamhi ereti cenaṃ upaneti tīraṃ evaṃpi byādhi satataṃ jarā ca upaneti maccuvasamantakassa 7- .
Paṅko ca kāmā palipo ca kāmā manoharā duttarā maccudheyyā etasmiṃ paṅke palipe visannā 8- hīnattarūpā na taranti pāraṃ. Ayaṃ pure luddamakāsi kammaṃ svāyaṃ gahīto na hi mokkhito me @Footnote: 1-2 Sī. Yu. sakammanā . 3 Ma. tavime. Sī. taveme . 4-6 Ma. passeyyuṃ taṃ vassasataṃ @arogaṃ . 5 Ma. mettī . 7 Ma. maccaṃ . 8 Ma. byasannā. Orundhiyā naṃ parirakkhissāmi māyaṃ puna luddamakāsi kammaṃ.
Gavaṃva naṭṭhaṃ puriso yathā vane anvesati rāja apassamāno evaṃ naṭṭho esukāri mamattho sohaṃ kathaṃ na gaveseyyaṃ rāja.
Hiyyoti hiyyati poso pareti parihāyati anāgataṃ netamatthīti ñatvā uppannacchandaṃ ko panudeyya dhīro.
Passāmi vohaṃ dahariṃ kumāriṃ mattūpamaṃ ketakapupphanettaṃ abhutvā 1- bhoge paṭhame vayasmiṃ ādāya maccu vajate kumāriṃ. Yuvā sujāto sumukho sudassano sāmo kusumbhaparikiṇṇamassu hitvāna kāme paṭigaccha 2- gehaṃ anujāna maṃ pabbajissāmi deva.
Sākhāhi rukkho labhate samaññaṃ pahīnasākhaṃ pana khāṇumāhu pahīnaputtassa mamajja bhoti @Footnote: 1 Ma. abhuttabhoge . 2 Ma. paṭikacca . Sī. paṭigacca. Vāseṭṭhi bhikkhācariyāya kālo.
Aghasmiṃ koñcāva yathā himaccaye katāni 1- jālāni padāleyyu 2- haṃsā gacchanti puttā ca patī ca mayhaṃ sāhaṃ kathaṃ nānuvaje pajānaṃ.
Ete bhutvā vamitvā ca pakkamanti vihaṅgamā ye ca bhutvā na vamiṃsu te me hatthatthamāgatā. Avami brāhmaṇo kāme so tvaṃ paccāvamissasi vantādo puriso rāja na so 3- hoti pasaṃsiyo.
Paṅke ca posaṃ palipe byasannaṃ balī yathā dubbalamuddhareyya evampi maṃ tvaṃ udatāri bhoti pañcāli gāthāhi subhāsitāhi.
Idaṃ vatvā mahārājā esukārī disampati raṭṭhaṃ hitvāna pabbajji nāgo chetvāva bandhanaṃ.
Rājā ca pabbajjamarocayittha raṭṭhaṃ pahāya naravīraseṭṭho tuvaṃpi no hohi yatheva rājā amhehi guttā anusāsa rajjaṃ.
Rājā ca pabbajjamarocayittha @Footnote: 1 Sī. Yu. kantāni . 2 Ma. padāliya . 3 Sī. Yu. te. Raṭṭhaṃ pahāya naravīraseṭṭho ahaṃpi ekā 1- carissāmi loke hitvāna kāmāni manoramāni. Rājā ca pabbajjamarocayittha raṭṭhaṃ pahāya naravīraseṭṭho ahaṃpi ekā carissāmi loke hitvāna kāmāni yathodhikāni. Accenti kālā tarayanti rattiyo vayoguṇā anupubbaṃ jahanti ahaṃpi ekā carissāmi loke hitvāna kāmāni manoramāni. Accenti kālā tarayanti rattiyo vayoguṇā anupubbaṃ jahanti ahaṃpi ekā carissāmi loke hitvāna kāmāni yathodhikāni. Accenti kālā tarayanti rattiyo vayoguṇā anupubbaṃ jahanti ahaṃpi ekā carissāmi loke sītibhūtā sabbamaticca saṅganti. Hatthipālajātakaṃ terasamaṃ ------------ @Footnote: 1 Sī. ekāva. evamuparipi.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๗ ข้อ ๒๒๔๕
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗